Dzieci i młodzież ze spektrum autyzmu (ASD) często doświadczają trudności w radzeniu sobie z lękiem, który w sytuacjach kryzysowych może prowadzić do nagłych i intensywnych reakcji emocjonalnych oraz behawioralnych. Nauczyciel, pedagog czy terapeuta szkolny staje wtedy przed wyzwaniem: jak zareagować skutecznie, empatycznie i profesjonalnie, by pomóc dziecku odzyskać poczucie bezpieczeństwa?
W tym artykule przedstawiamy psychologiczne tło zaburzeń lękowych u uczniów ze spektrum oraz konkretne strategie reagowania w sytuacjach kryzysowych – w klasie, na przerwie, podczas wyjścia ze szkoły.
🔍 Czym są zaburzenia lękowe u ucznia z ASD?
Zaburzenia lękowe u dzieci z autyzmem to złożony zespół objawów, obejmujących m.in.:
- silny lęk przed zmianami lub nowymi sytuacjami,
- nadwrażliwość sensoryczną wywołującą niepokój,
- lęk separacyjny (np. silny stres podczas rozstania z opiekunem),
- lęk społeczny (np. unikanie interakcji z rówieśnikami),
- reakcje paniki, zamrożenia lub wybuchy agresji jako forma obrony.
🔬 Badania (m.in. Simonoff et al., 2008; van Steensel et al., 2011) wskazują, że aż 40–50% dzieci ze spektrum autyzmu cierpi równocześnie na jedno lub więcej zaburzeń lękowych.
🚨 Sytuacje kryzysowe – kiedy reakcja jest konieczna?
Sytuacją kryzysową określamy taki moment, gdy dziecko doświadcza przeciążenia emocjonalnego, objawiającego się:
- hiperwentylacją, płaczem, krzykiem,
- nagłym wycofaniem się (tzw. shutdown),
- agresją wobec siebie lub innych,
- ucieczką lub próbą ukrycia się.
❗ Sytuacja kryzysowa nie zawsze wygląda dramatycznie – czasem objawia się „zamrożeniem” ucznia i brakiem reakcji na otoczenie. Niezauważona, może prowadzić do wycofania z życia szkolnego.
🧠 Co się dzieje w mózgu dziecka podczas takiej reakcji?
Neurobiologicznie, dziecko w stanie lęku lub paniki przełącza się w tryb walki, ucieczki lub zamrożenia. W tej chwili:
- przestaje działać racjonalnie,
- nie słyszy poleceń ani próśb,
- szuka sposobu na natychmiastowe uwolnienie się od zagrożenia.
Dlatego kluczem w reagowaniu jest regulacja emocji i przywrócenie poczucia bezpieczeństwa, a nie logika, kary czy moralizowanie.
✅ Jak reagować w sytuacjach kryzysowych?
1. Zachowaj spokój – Twoja emocja reguluje dziecko
- Oddychaj głęboko, mów cicho i powoli.
- Bądź jak „bezpieczna latarnia” – stabilna, przewidywalna, spokojna.
2. Użyj krótkich i prostych komunikatów
- „Jestem tutaj.”
- „Widzę, że jest ci trudno.”
- „Zaraz ci pomogę.”
- „Teraz możesz się schować tutaj.”
3. Zapewnij przestrzeń do wyciszenia
- Odsuń inne dzieci (bez wzbudzania sensacji).
- Zaprowadź ucznia do znanego, bezpiecznego miejsca (np. kącik relaksu, sala terapeutyczna).
- Pozwól dziecku użyć znanych strategii samoregulacji (np. koc sensoryczny, butelka relaksacyjna, stoper z odliczaniem czasu).
4. Nie stawiaj wymagań, gdy dziecko jest w stanie lęku
- Unikaj wypowiedzi typu: „Uspokój się teraz”, „Zobacz, co narobiłeś”, „Inne dzieci tak nie robią”.
5. Zastosuj techniki sensoryczne lub oddechowe
- Oddychanie przez słomkę, dmuchanie balonika, zaciskanie piłki antystresowej.
- Czasem pomocne będzie oparcie się o ścianę, ciężki koc lub kojący zapach.
🛠️ Po kryzysie – jak wspierać dziecko?
🔁 Krótkie omówienie zdarzenia
- Zawsze po opadnięciu emocji warto wrócić do sytuacji i ją wspólnie z dzieckiem przeanalizować.
- Pomocne pytania:
- „Co poczułeś, zanim to się zaczęło?”
- „Co mogłoby ci pomóc następnym razem?”
📓 Tworzenie planu „Co robię, gdy się boję”
- Z dzieckiem można opracować prostą kartę z ilustracjami:
- „Widzę, że się boję” → „Idę do pani” → „Oddycham spokojnie” → „Używam mojej piłeczki”
🤝 Współpraca z rodziną
- Warto porozmawiać z rodzicami/opiekunami o tym, co działa w domu.
- Uzgodnić wspólną strategię działania.
👩🏫 Rola szkoły i nauczycieli
Szkoła powinna:
- Wprowadzać rutyny, sygnały przejścia, plany dnia.
- Udostępnić bezpieczne miejsce do wyciszenia.
- Prowadzić zajęcia wspierające rozwój emocjonalny (np. rewalidacja, TUS).
- Regularnie szkolić nauczycieli z zakresu reagowania kryzysowego i samoregulacji.
Plan „Co robię, gdy się boję?”
🧠 Co robię, gdy się boję?
Plan wspierający samoregulację ucznia ze spektrum autyzmu
Kiedy czuję, że się boję:
- Zauważam, co dzieje się w moim ciele
(np. szybkie bicie serca, napięcie mięśni, potrzeba ucieczki, drżenie rąk). - Patrzę na moją kartę z planem
Przypominam sobie, co mogę zrobić, aby poczuć się lepiej. - Idę do mojego bezpiecznego miejsca w klasie
To może być poduszka, kącik sensoryczny, namiot, mata lub ulubione miejsce. - Oddycham powoli i głęboko
Wdech… i wydech… pięć razy. Pomaga mi to się uspokoić. - Używam moich narzędzi do wyciszenia
(np. piłeczka sensoryczna, koc obciążeniowy, butelka relaksacyjna, słuchawki wyciszające). - Mówię dorosłemu, co się ze mną dzieje
Używam zdania: „Potrzebuję chwili spokoju” lub pokazuję to na obrazku. - Wracam do zajęć, gdy poczuję się spokojniej
Mogę najpierw wykonać coś prostego, np. rysować albo układać klocki.
✏️ Moje bezpieczne miejsce to:
…………………………………………………………
✏️ Mój ulubiony sposób na wyciszenie to:
…………………………………………………………
✏️ Osoba, do której mogę się zwrócić, to:
…………………………………………………………
Ten plan możesz codziennie omawiać z uczniem i uzupełniać wspólnie z nim, tworząc rytuał regulacji emocjonalnej. Dziecko, które wie, co robić w sytuacji stresu, odzyskuje wpływ, poczucie bezpieczeństwa i uczy się, że lęk można oswoić.
👩🏫 Mini-przewodnik dla nauczycieli
Jak reagować, gdy uczeń z ASD doświadcza lęku lub paniki?
Uczniowie ze spektrum autyzmu często doświadczają silnego lęku – szczególnie w sytuacjach nieprzewidywalnych, stresujących lub przeciążających sensorycznie. Reakcja nauczyciela może zadecydować o tym, czy dziecko odzyska spokój – czy też jego kryzys się pogłębi. Oto proste i skuteczne kroki:
🔹 1. Zachowaj spokój
Twoje ciało i ton głosu mają ogromne znaczenie. Mów łagodnie, powoli, cicho. Nie krzycz, nie przyspieszaj.
🔹 2. Mów krótko i konkretnie
Unikaj długich zdań i poleceń. Używaj krótkich komunikatów:
„Jestem przy tobie.”
„Teraz pójdziemy do cichego miejsca.”
„Za chwilę będzie ci lepiej.”
🔹 3. Zapewnij bezpieczne miejsce
Jeśli dziecko ma swój „kącik wyciszenia” – zaproponuj, by się tam udało. Jeśli nie – znajdź spokojne miejsce z dala od bodźców (świetlówek, hałasu, spojrzeń innych dzieci).
🔹 4. Zaoferuj narzędzia samoregulacji
Pomoce sensoryczne (piłeczka, koc, słuchawki), wizualny plan dnia, butelka relaksacyjna, krótka sekwencja oddechowa – to wszystko może pomóc dziecku wrócić do równowagi.
🔹 5. Daj czas i nie oceniaj
Nie wymagaj rozmowy, tłumaczenia ani przeprosin. Emocje potrzebują czasu, by opaść. Po kryzysie wróć do tematu spokojnie i z empatią.
🧩 Co może wywołać kryzys?
✔️ Nieprzewidziana zmiana w planie
✔️ Silny hałas lub tłum ludzi
✔️ Konflikt z rówieśnikiem
✔️ Trudność w zadaniu, którego dziecko nie rozumie
✔️ Zmęczenie lub nadmiar bodźców
🛠️ Co warto mieć pod ręką w klasie?
- 📍 Plan dnia (wizualny lub pisemny)
- 📍 Mała skrzynka sensoryczna (piłeczka, słuchawki, plastelina, miękki materiał)
- 📍 Krzesło lub poduszka w kącie wyciszenia
- 📍 Karty z obrazkami: „Potrzebuję przerwy”, „Chcę zostać sam”, „Potrzebuję pomocy”
- 📍 Imię osoby dorosłej, do której dziecko może się zwrócić (i jej zdjęcie)
❤️ Zapamiętaj
Dziecko nie chce zachowywać się „źle” – ono walczy o przetrwanie emocjonalne. Twoja spokojna, wspierająca obecność to najważniejsze narzędzie w sytuacji lęku.
📘 Podsumowanie
Zaburzenia lękowe u ucznia z autyzmem nie są „złym zachowaniem” – są sygnałem przeciążenia i prośbą o pomoc. Odpowiednia reakcja nauczyciela może zbudować most zaufania, który pomoże dziecku rozwijać się mimo trudności. W sytuacjach kryzysowych nie chodzi o to, by działać szybko, ale działać mądrze, empatycznie i zrozumiale dla dziecka.
Najczęściej zadawane pytania
Jak rozpoznać, że to nie bunt, ale lęk?
Lęk objawia się nagle, często bez wyraźnej przyczyny, i towarzyszy mu silne napięcie w ciele, unikanie, ucieczka lub zamrożenie.
Czy każde dziecko z ASD potrzebuje „kącika wyciszenia”?
Tak, to ważne, by każde dziecko miało swoje bezpieczne miejsce – nawet jeśli rzadko z niego korzysta.
Czy można zapobiec kryzysom?
Wiele sytuacji kryzysowych można zminimalizować dzięki planowaniu, przewidywaniu zmian, wprowadzeniu stałych rytuałów i strategii samoregulacji.
autyzmwszkole.com 