Dlaczego narracja jest „mostem” do teorii umysłu w ASD?
U uczniów z ASD trudność nie polega wyłącznie na „braku empatii”. Najczęściej dotyczy ona rozumienia stanów mentalnych – myśli, intencji, przekonań i emocji innych osób. To właśnie opisuje koncepcja teorii umysłu (Theory of Mind), rozwinięta m.in. przez Simon Baron-Cohen oraz Uta Frith.
Badania neurokognitywne (m.in. Francesca Happé) pokazują, że rozwój ToM silnie łączy się z językiem narracyjnym – czyli zdolnością do:
- opowiadania historii,
- łączenia przyczyn i skutków,
- nazywania emocji bohaterów,
- przewidywania zachowań w oparciu o intencje.
👉 Narracja = struktura, w której ćwiczymy empatię poznawczą.
Dla nauczyciela oznacza to jedno:
Jeśli chcesz rozwijać empatię w autyzmie, pracuj przez historię, dialog, mapę postaci i pytania o „dlaczego?”.
1️⃣ Teoria umysłu w ASD – fundament pracy
Czym jest teoria umysłu?
To zdolność rozumienia, że inni:
- mają własne myśli,
- mogą się mylić,
- mogą mieć inne przekonania niż my,
- mogą działać z ukrytą intencją.
U uczniów z ASD obserwujemy trudności w:
- rozumieniu ironii i żartu,
- interpretowaniu mimiki,
- przewidywaniu reakcji społecznych,
- odczytywaniu intencji („czy on zrobił to specjalnie?”).
Typowe błędy interpretacyjne:
| Sytuacja | Interpretacja ucznia z ASD |
|---|---|
| Kolega się śmieje | „Śmieje się ze mnie.” |
| Nauczyciel zmienia plan | „Zrobiła to specjalnie.” |
| Kolega nie odpowiada | „Nie chce mnie.” |
➡ Brakuje ogniwa: intencja + kontekst + emocja.
2️⃣ Narracja jako narzędzie rozwijania empatii
Dlaczego historia działa?
Historia ma trzy kluczowe elementy:
- Bohater
- Problem
- Motyw / intencję
Uczeń z ASD, analizując historię, uczy się:
- oddzielać fakt od interpretacji,
- rozpoznawać emocje,
- przewidywać zachowanie,
- budować spójny ciąg przyczynowo-skutkowy.
To właśnie w narracji ćwiczymy:
✔ rozumienie intencji
✔ elastyczność poznawczą
✔ empatię poznawczą
✔ regulację emocjonalną
👇 Przeczytaj:
3️⃣ Model pracy: 4 filary „Narracja + ToM + Empatia”
🔹 FILAR 1: Mapa postaci
Karta pracy:
- Co bohater widzi?
- Co bohater myśli?
- Co bohater czuje?
- Co chce osiągnąć?
- Czego się boi?
- Co zrobi dalej?
To proste narzędzie dramatycznie zwiększa rozumienie intencji.
🔹 FILAR 2: Pytania mentalizujące
Zamiast:
❌ „Dlaczego on to zrobił?”
Stosuj:
✔ „Co on mógł wtedy pomyśleć?”
✔ „Jak inaczej można to zrozumieć?”
✔ „Czy mógł się pomylić?”
🔹 FILAR 3: Dialogi skryptowane
Dialogi ze wskaźnikiem powodzenia (np. 1–5) uczą:
- inicjowania rozmowy,
- reagowania na emocje,
- kończenia interakcji.
Scenariusze:
- „Kolega nie chce się bawić”
- „Ktoś nie zrozumiał żartu”
- „Nauczyciel zmienił plan lekcji”
🔹 FILAR 4: Analiza lektur i filmów
Najbardziej potrzebne:
- pytania do lektur
- mapa emocji bohatera
- intencje postaci
- alternatywne zakończenia
Uczniowie z ASD potrzebują konkretu – zamiast „co sądzisz?” pytaj:
➡ „Jakie dowody mamy na to, że był smutny?”
4️⃣ Gotowe strategie do wykorzystania na lekcji i w rewalidacji
🎯 Strategia 1: „Zatrzymaj historię”
Przerwij opowieść i zapytaj:
- Co bohater teraz czuje?
- Co może zrobić?
- Czy ktoś może źle zrozumieć jego zachowanie?
🎯 Strategia 2: „Błąd poznawczy bohatera”
Wprowadź sytuację fałszywego przekonania (klasyczne zadanie Sally-Anne).
Uczeń analizuje:
- Co wie bohater?
- Czego nie wie?
- Dlaczego się pomyli?
🎯 Strategia 3: „Ta sama sytuacja – trzy interpretacje”
Scenka: kolega nie odpowiada.
Możliwe interpretacje:
- Jest zły.
- Nie usłyszał.
- Jest zmęczony.
Ćwiczenie rozwija elastyczność poznawczą.
👇 Przeczytaj:
5️⃣ Karty pracy – struktura gotowa do zrobienia
📌 Karta 1: Analiza emocji
- Co się wydarzyło?
- Jak zareagował bohater?
- Jaką emocję widać?
- Co mogło być przyczyną?
📌 Karta 2: Intencja czy przypadek?
- Czy zrobił to celowo?
- Jakie mamy dowody?
- Czy istnieje inne wyjaśnienie?
📌 Karta 3: Alternatywne zakończenie
- Co mógł zrobić inaczej?
- Jak zmieniłoby to emocje innych?
6️⃣ Najczęstsze błędy nauczycieli
❌ Moralizowanie zamiast analizowania
❌ Zadawanie zbyt ogólnych pytań
❌ Ocenianie interpretacji
❌ Brak wizualizacji
Uczniowie z ASD potrzebują:
✔ struktury
✔ schematu
✔ powtarzalności
✔ wizualnego wsparcia
7️⃣ Jak to spiąć w IPET i WOPFU?
W dokumentacji możesz zapisać:
„Uczeń rozwija umiejętność rozumienia stanów mentalnych bohaterów poprzez analizę narracji, mapy postaci i pytania mentalizujące. Wzrost kompetencji w zakresie rozpoznawania intencji i emocji w sytuacjach społecznych.”
W obszarze funkcjonowania społecznego:
- rozumienie intencji,
- empatia poznawcza,
- interpretacja zachowań,
- elastyczność poznawcza.
8️⃣ Dla kogo ten model działa najlepiej?
✔ klasy 1–8
✔ uczniowie z Zespołem Aspergera (ASD)
✔ uczniowie wysoko funkcjonujący
✔ uczniowie z trudnościami w relacjach
9️⃣ Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy teoria umysłu w ASD może się rozwinąć?
Tak – poprzez systematyczne ćwiczenia narracyjne i analizę intencji.
Czy empatia w autyzmie istnieje?
Tak. Problem dotyczy głównie empatii poznawczej, nie emocjonalnej.
Jak długo trwa poprawa?
Pierwsze efekty widać po 8–12 tygodniach systematycznej pracy.
Czy pracować na lekturach?
Tak – analiza bohaterów to jedno z najlepszych narzędzi.
🎯 Podsumowanie
Narracja nie jest dodatkiem do terapii.
Jest jej rdzeniem poznawczym.
Jeśli uczeń potrafi:
- opowiedzieć historię,
- nazwać emocję,
- zrozumieć intencję,
- przewidzieć reakcję —
to właśnie buduje fundament empatii.
A empatia poznawcza to klucz do funkcjonowania społecznego w ASD.
👇 Przeczytaj:
🧠 Czym jest empatia poznawcza? (ujęcie naukowe w kontekście ASD)
1️⃣ Empatia to nie jedno zjawisko
W psychologii i neuronauce empatia jest pojęciem złożonym. Najczęściej wyróżnia się dwa główne komponenty:
🔹 Empatia poznawcza
= zdolność rozumienia stanów mentalnych innych osób
(czyli: co ktoś myśli, czuje, czego chce, jakie ma intencje)
🔹 Empatia emocjonalna (afektywna)
= zdolność współodczuwania emocji drugiej osoby
Ten podział opisują m.in.:
- Simon Baron-Cohen (2002, 2011)
- Jean Decety
- Nancy Eisenberg
2️⃣ Empatia poznawcza a teoria umysłu
Empatia poznawcza jest silnie powiązana z koncepcją teorii umysłu (Theory of Mind) – czyli zdolnością przypisywania innym osobom przekonań, myśli i intencji.
Badania pokazują, że:
- teoria umysłu = fundament empatii poznawczej
- rozumienie intencji poprzedza adekwatną reakcję społeczną
Klasyczne badania nad teorią umysłu u dzieci z autyzmem przeprowadziły:
- Uta Frith
- Alan M. Leslie
- Simon Baron-Cohen
Słynny eksperyment „Sally–Anne” (1985) pokazał, że trudność dotyczy nie emocji, lecz rozumienia fałszywego przekonania – czyli różnicy między tym, co wiem ja, a tym, co wie inna osoba.
3️⃣ Empatia w ASD – co mówi nauka?
Współczesne badania są bardziej zniuansowane niż dawniej.
❗ Mit: „Osoby z autyzmem nie mają empatii.”
To nieprawda.
Badania neuropsychologiczne pokazują, że u wielu osób z ASD:
- empatia emocjonalna bywa zachowana,
- trudność dotyczy głównie empatii poznawczej,
- problemem jest interpretacja sygnałów społecznych, nie brak uczuć.
Prace przeglądowe m.in.:
- Francesca Happé
- Baron-Cohen (model E-S)
- Jean Decety (neurobiologia empatii)
4️⃣ Neurobiologiczne podstawy empatii poznawczej
Badania neuroobrazowe wskazują na udział m.in.:
- przyśrodkowej kory przedczołowej (mPFC),
- bruzdy skroniowej górnej (STS),
- skrzyżowania skroniowo-ciemieniowego (TPJ).
Te obszary są związane z:
- mentalizacją,
- analizą intencji,
- przewidywaniem zachowania.
W ASD obserwuje się różnice w aktywacji tych obszarów podczas zadań wymagających rozumienia perspektywy innych osób.
👇 Przeczytaj:
5️⃣ Dlaczego empatia poznawcza jest kluczem do funkcjonowania społecznego?
Bo aby adekwatnie zareagować, trzeba:
- Zrozumieć sytuację społeczną.
- Odczytać intencję drugiej osoby.
- Oddzielić fakt od interpretacji.
- Przewidzieć konsekwencje reakcji.
Bez empatii poznawczej uczeń może:
- nadinterpretować zachowania rówieśników,
- przypisywać złe intencje,
- reagować impulsywnie,
- wycofywać się społecznie.
To dlatego w artykule podkreśliliśmy rolę narracji – bo historia uczy właśnie:
✔ analizowania motywów
✔ rozpoznawania perspektywy
✔ rozumienia fałszywego przekonania
✔ przewidywania skutków działań
6️⃣ Jak rozwijać empatię poznawczą w praktyce szkolnej?
Badania wskazują, że skuteczne są:
- trening teorii umysłu,
- analiza historii i lektur,
- odgrywanie ról,
- mapy postaci (myśli–emocje–intencje),
- pytania mentalizujące.
📚 Wybrane źródła naukowe
- Baron-Cohen, S. (2002). The extreme male brain theory of autism.
- Baron-Cohen, S. (2011). Zero Degrees of Empathy.
- Frith, U. (2003). Autism: Explaining the Enigma.
- Decety, J., & Jackson, P. L. (2004). The functional architecture of human empathy.
- Happé, F. (1994). An advanced test of theory of mind.
🎯 Na koniec
Empatia poznawcza to nie „bycie miłym”.
To zdolność rozumienia:
- co ktoś myśli,
- dlaczego tak reaguje,
- jakie ma intencje,
- jak jego przekonania wpływają na zachowanie.
W ASD to właśnie ten komponent bywa wyzwaniem.
Dlatego narracja – historia, analiza bohatera, pytania o motyw – jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi rozwijania funkcjonowania społecznego.
📌 🔗 Powiązane artykuły: teoria umysłu ASD, narracja a emocje, empatia w autyzmie i zajęcia rewalidacyjne
(kliknij w link i przewijaj)
🧠 Teoria umysłu i narracja
- 👉 Narracja a teoria umysłu: jak opowieści pomagają uczniom z autyzmem rozumieć intencje bohaterów – praktyczne podejście do wykorzystania opowieści w pracy nad rozumieniem intencji i emocji. (autyzmwszkole.com)
- 👉 Wprowadzenie do teorii umysłu: Co to jest i dlaczego jest ważne dla dzieci z autyzmem – wyjaśnienie pojęcia ToM i jego roli w relacjach społecznych. (autyzmwszkole.com)
- 👉 Jakie ćwiczenia wspierają rozwój teorii umysłu uczniów z autyzmem – lista praktycznych ćwiczeń i narzędzi. (autyzmwszkole.com)
💙 Empatia i rozumienie perspektywy
- 👉 Zrozumienie perspektywy innych: Jak rozwijać empatię u dzieci z autyzmem – strategie dydaktyczne łączące empatię z teorią umysłu. (autyzmwszkole.com)
- 👉 Empatia – Rozumienie i Współczucie. Lekcja dla uczniów ze spektrum autyzmu – scenariusz z ćwiczeniami na empatię i rozpoznawanie emocji. (autyzmwszkole.com)
- 👉 Empatyczne porozumiewanie się na zajęciach z dzieckiem ze spektrum autyzmu – wskazówki komunikacyjne i ramy relacyjne. (autyzmwszkole.com)
- 👉 Przyjaźń – empatyczne zajęcia dla uczniów ze spektrum autyzmu – zajęcia skupione na relacjach rówieśniczych. (autyzmwszkole.com)
🧩 Rewalidacja i zajęcia wspierające rozwój społeczny
- 👉 Zajęcia rewalidacyjne: Jak wspierać dziecko z autyzmem w rozwijaniu samodzielności – przegląd strategii pracy terapeutycznej. (autyzmwszkole.com)
- 👉 Zajęcia rewalidacyjne w przedszkolu – wspieranie dzieci z autyzmem w codziennym funkcjonowaniu – metody pracy nad komunikacją i kompetencjami społecznymi. (autyzmwszkole.com)
- 👉 Jasełka i odgrywanie ról: Zajęcia rewalidacyjne uczące współpracy i empatii – scenariusz zajęć grupowych rozwijających współdziałanie i rozumienie perspektyw. (autyzmwszkole.com)
🔓 Subskrybuj
📌 Subskrypcja 6 zł – dostęp do wybranych materiałów, artykułów i inspiracji dla nauczycieli, terapeutów i rodziców.
🌟 Subskrypcja PREMIUM 10 zł – rozbudowane arkusze i scenariusze zajęć. W tekstach oznaczonych hasztagiem #premium. (Przewijaj)
📚 Zajrzyj do eBooków, Pakietów lekcyjnych (eBooki i pakiety są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) scenariuszy zajęć rewalidacyjnych, terapeutycznych, Arkuszy i innych narzędzi (w zakładkach w górnej części strony) na autyzmwszkole.com
👇 Przeczytaj:
autyzmwszkole.com 