Problemy z Komunikacją u Uczniów ze Spektrum Autyzmu (ASD)

Komunikacja to podstawowy element ludzkiej interakcji, pozwalający na wymianę myśli, uczuć, informacji i potrzeb. Jest to kluczowa umiejętność niezbędna do efektywnego funkcjonowania w społeczeństwie, nawiązywania relacji i uczestnictwa w codziennym życiu. Dla uczniów ze spektrum autyzmu (ASD), trudności w zakresie komunikacji są jednym z głównych wyzwań, wpływając na ich rozwój społeczny, emocjonalny i edukacyjny.

Czym są problemy komunikacyjne w spektrum autyzmu?

Autyzm to zaburzenie neurorozwojowe, które charakteryzuje się szerokim zakresem trudności w zakresie komunikacji, interakcji społecznych oraz zachowań stereotypowych. Problemy komunikacyjne u dzieci z ASD mogą manifestować się na różne sposoby, od całkowitego braku mowy po ograniczoną zdolność do używania języka w sposób funkcjonalny. Nawet w przypadku dzieci, które posługują się językiem werbalnym, mogą występować trudności z używaniem go w sposób społecznie odpowiedni i elastyczny.

Dlaczego komunikacja jest wyzwaniem dla uczniów ze spektrum autyzmu?

Dzieci i młodzież ze spektrum autyzmu mogą doświadczać różnych rodzajów trudności komunikacyjnych, które wynikają z szeregu specyficznych cech ich rozwoju:

1. Trudności w zakresie komunikacji werbalnej:
   Wielu uczniów z ASD ma ograniczone zdolności werbalne lub nie rozwija mowy w ogóle (tzw. „autyzm bezmowny”). U dzieci, które posługują się mową, mogą występować problemy z artykulacją, intonacją, tempem mowy, a także zrozumieniem i przetwarzaniem złożonych instrukcji czy pytań. Mogą również występować echolalia (powtarzanie słów lub fraz usłyszanych od innych), co jest próbą kompensowania braków w spontanicznej komunikacji.
2. Trudności w zakresie komunikacji niewerbalnej:
   Uczniowie z ASD często mają trudności z używaniem i rozumieniem gestów, mimiki twarzy, kontaktu wzrokowego i innych form komunikacji niewerbalnej, które są kluczowe w codziennych interakcjach. Mogą nie zauważać subtelnych sygnałów, takich jak zmiany w tonie głosu lub wyrazie twarzy rozmówcy, co utrudnia im interpretację emocji i intencji innych osób.
3. Deficyty w pragmatyce języka:
   Pragmatyka języka odnosi się do umiejętności używania języka w kontekście społecznym – dostosowania go do sytuacji, rozmówcy, intencji oraz przestrzegania zasad konwersacyjnych, takich jak naprzemienność mówienia czy rozpoznawanie tzw. „czytania między wierszami”. Uczniowie z ASD mogą mieć trudności ze zrozumieniem kontekstów społecznych, figur retorycznych (np. ironii, metafor), co sprawia, że komunikacja staje się nieadekwatna lub niewłaściwa.
4. Ograniczone umiejętności inicjowania i podtrzymywania interakcji:
   Dzieci ze spektrum autyzmu często mają trudności z inicjowaniem rozmowy oraz podtrzymywaniem jej w sposób zgodny z zasadami komunikacji społecznej. Mogą unikać rozmów, nie wiedząc, jak rozpocząć lub włączyć się do rozmowy. W niektórych przypadkach mogą zbyt długo mówić na ulubione tematy, nie zauważając, że inni uczestnicy przestają być zainteresowani.
5. Trudności z teorią umysłu i rozumieniem perspektywy innych:
   Teoria umysłu odnosi się do zdolności rozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, uczucia i perspektywy, które mogą się różnić od naszych. Dzieci z ASD często mają deficyty w tym obszarze, co sprawia, że trudno im przewidywać reakcje innych osób lub zrozumieć, dlaczego inni zachowują się w określony sposób. Może to prowadzić do nieporozumień, frustracji i konfliktów.

Wpływ trudności komunikacyjnych na życie uczniów z ASD

Trudności komunikacyjne mogą wpływać na różne aspekty życia uczniów z ASD:

• W kontekście społecznym: Problemy w zakresie komunikacji mogą prowadzić do izolacji społecznej, trudności w nawiązywaniu przyjaźni oraz budowaniu relacji z rówieśnikami. Dzieci, które nie potrafią komunikować się w sposób adekwatny, często są postrzegane jako „dziwaczne” lub „niezainteresowane”, co utrudnia im integrację społeczną.
• W kontekście edukacyjnym: Uczniowie z ASD mogą mieć trudności z udziałem w zajęciach grupowych, zadawaniem pytań, proszeniem o pomoc czy wyrażaniem swoich potrzeb w klasie. Może to wpływać na ich postępy w nauce, ponieważ nie są w stanie efektywnie komunikować się z nauczycielami i rówieśnikami.
• W kontekście emocjonalnym: Trudności komunikacyjne mogą prowadzić do frustracji, lęku, gniewu, a nawet do wybuchów emocjonalnych, ponieważ dzieci nie potrafią adekwatnie wyrazić swoich emocji lub zrozumieć emocji innych. Może to prowadzić do stresu, niskiej samooceny i poczucia bezradności.

Przyczyny problemów komunikacyjnych w spektrum autyzmu

Istnieje wiele teorii próbujących wyjaśnić, dlaczego dzieci z ASD mają trudności z komunikacją:

1. Neuroanatomiczne i neurochemiczne różnice w mózgu:
   Badania neuroobrazowe wykazały, że mózgi osób z ASD wykazują różnice w budowie i funkcjonowaniu, szczególnie w obszarach odpowiedzialnych za przetwarzanie emocji, mowy i interakcji społecznych. Zmiany te mogą wpływać na sposób, w jaki przetwarzane są informacje z otoczenia, co przekłada się na trudności w komunikacji.
2. Deficyty w przetwarzaniu sensorycznym:
   Wiele dzieci z ASD doświadcza problemów z przetwarzaniem bodźców sensorycznych, co może wpływać na zdolność koncentracji na rozmówcy, rozumienia komunikatów i odpowiedniego reagowania. Na przykład hałas w tle może być dla nich niezwykle rozpraszający, utrudniając skupienie się na rozmowie.
3. Problemy z funkcjami wykonawczymi:
   Funkcje wykonawcze, takie jak planowanie, organizowanie, elastyczne myślenie, kontrola impulsów, są często zaburzone u osób z ASD. Deficyty te mogą wpływać na zdolność do przetwarzania informacji, planowania wypowiedzi, dostosowania mowy do kontekstu oraz reagowania na nieoczekiwane zmiany w rozmowie.
4. Genetyczne i biologiczne czynniki:
   Badania sugerują, że genetyka odgrywa istotną rolę w etiologii autyzmu, w tym w zakresie deficytów komunikacyjnych. Mutacje genetyczne i zmiany w funkcjonowaniu układów neuroprzekaźników mogą wpływać na rozwój struktur mózgowych odpowiedzialnych za komunikację.

Strategie wsparcia i interwencje dla uczniów z ASD

Wspieranie uczniów z ASD w rozwijaniu umiejętności komunikacyjnych wymaga zastosowania różnorodnych strategii i interwencji, które są dostosowane do indywidualnych potrzeb dziecka:

1. Trening umiejętności społecznych (TUS):
   Specjalistyczne programy, które uczą dzieci z ASD, jak nawiązywać i utrzymywać kontakty społeczne, rozpoznawać i interpretować sygnały społeczne oraz skutecznie komunikować się w różnych sytuacjach.
2. Komunikacja wspomagająca i alternatywna (AAC):
   Stosowanie różnych form komunikacji wspomagającej, takich jak piktogramy, gesty, język migowy, systemy PECS (Picture Exchange Communication System), czy aplikacje mobilne, które pomagają dzieciom wyrażać swoje potrzeby, emocje i myśli.
3. Terapia mowy i języka:
   Indywidualne lub grupowe sesje terapeutyczne, prowadzone przez logopedów, które koncentrują się na rozwijaniu umiejętności artykulacyjnych, fonologicznych, semantycznych i pragmatycznych.
4. Techniki behawioralne, takie jak ABA (Applied Behavior Analysis):
   Stosowane są do wzmacniania pożądanych zachowań komunikacyjnych i redukowania tych, które są nieadekwatne. ABA obejmuje strategie takie jak modelowanie, wzmacnianie pozytywne, naukę funkcjonalnych umiejętności językowych.
5. Wsparcie rodziców i nauczycieli:
   Rodzice i nauczyciele odgrywają kluczową rolę w rozwijaniu umiejętności komunikacyjnych u dzieci z ASD. Regularne szkolenia, konsultacje i wsparcie emocjonalne pomagają lepiej zrozumieć potrzeby dziecka i stosować odpowiednie strategie.

Problemy komunikacyjne u uczniów ze spektrum autyzmu są złożone i różnorodne, ale ich zrozumienie i wsparcie mogą znacznie poprawić jakość życia dzieci z ASD. Właściwe interwencje, strategie oraz współpraca między rodzicami, nauczycielami i terapeutami mogą pomóc w rozwijaniu umiejętności komunikacyjnych, co przyczynia się do lepszego funkcjonowania społecznego i edukacyjnego tych uczniów.

Poniżej zamieściliśmy propozycję zajęć rewalidacyjnych dla uczniów ze spektrum autyzmu, skoncentrowanych na zasadach dobrej komunikacji pod tytułem „Dobry mówca”.

---

Zajęcia rewalidacyjne: Zasady dobrej komunikacji – „Dobry Mówca”

Komunikacja to kluczowa umiejętność, która umożliwia dzieciom ze spektrum autyzmu nawiązywanie relacji, wyrażanie swoich myśli, potrzeb i emocji oraz skuteczne funkcjonowanie w środowisku społecznym. Zajęcia „Dobry mówca” mają na celu rozwijanie umiejętności komunikacyjnych poprzez naukę zasad skutecznej komunikacji i ćwiczenie jasnego, zrozumiałego mówienia.

Cel zajęć:

• Nauka zasad dobrej komunikacji, takich jak mówienie w sposób jasny, zrozumiały i na temat.
• Rozwijanie umiejętności nawiązywania kontaktu wzrokowego, używania właściwego tonu głosu i gestykulacji podczas mówienia.
• Zwiększanie pewności siebie w wyrażaniu myśli i uczuć.
• Wzmacnianie umiejętności słuchania innych i reagowania na to, co mówią.

Przygotowanie do zajęć:

1. Materiały:
   • Karty z przykładami dobrych i złych praktyk komunikacyjnych (np. „Mówienie głośno i wyraźnie” vs. „Mówienie zbyt cicho”).
   • Zestaw obrazków przedstawiających różne emocje i sytuacje społeczne.
   • Lusterka (dla każdego dziecka) do obserwowania mimiki twarzy.
   • Piłka lub inny przedmiot do przekazywania podczas gry.
   • Tablica lub flipchart i markery.
2. Uczestnicy:
   • Grupa uczniów ze spektrum autyzmu w wieku szkolnym (zalecana liczba: 3-6 osób).
   • Terapeuta, nauczyciel wspomagający lub osoba prowadząca zajęcia.

Przebieg zajęć:

1. Wprowadzenie do zajęć (5 minut):

• Terapeuta wyjaśnia, że celem zajęć jest nauczenie się, jak być „dobrym mówcą”. Podkreśla, że dobra komunikacja polega na mówieniu w sposób jasny, zrozumiały i na temat, aby inni nas zrozumieli.
• Krótkie omówienie zasad dobrej komunikacji:
  • Mówienie głośno i wyraźnie.
  • Utrzymywanie kontaktu wzrokowego z osobą, z którą rozmawiamy.
  • Używanie prostych i konkretnych słów.
  • Mówienie na temat.
  • Stosowanie odpowiednich gestów i mimiki twarzy.

2. Ćwiczenie 1: „Dobry mówca – Zły mówca” (10 minut):

• Terapeuta pokazuje uczniom karty z przykładami dobrych i złych praktyk komunikacyjnych (np. „Mówienie głośno i wyraźnie” vs. „Mówienie zbyt cicho”).
• Każde dziecko losuje kartę i próbuje odgrywać rolę zgodnie z instrukcją na karcie – na przykład mówić wyraźnie i głośno lub mówić za cicho.
• Pozostałe dzieci oceniają, czy dana osoba jest „dobrym mówcą”, czy „złym mówcą”, i dlaczego.
• Terapeuta omawia z grupą, jakie cechy powinien mieć „dobry mówca” i jak można poprawić swoje umiejętności komunikacyjne.

Trening umiejętności społecznych dla dzieci z autyzmem – podstawowe zasady rozmowy z innymi/przykłady:

3. Ćwiczenie 2: „Powiedz to wyraźnie” (10 minut):

• Terapeuta rozdaje uczniom obrazki przedstawiające różne emocje (np. szczęście, smutek, złość) lub sytuacje społeczne (np. rozmowa z przyjacielem, prośba o pomoc).
• Każde dziecko wybiera jeden obrazek i musi wyrazić swoje myśli lub opisać sytuację, używając jasnych, prostych zdań.
• Pozostałe dzieci słuchają i oceniają, czy wypowiedź była zrozumiała, co można poprawić, np. głośność mowy, tempo, wybór słów.
• Terapeuta zachęca do utrzymywania kontaktu wzrokowego i stosowania gestów, które mogą pomóc w przekazaniu informacji.

4. Ćwiczenie 3: „Gra w pytania” (15 minut):

• Terapeuta rozpoczyna grę, przekazując piłkę lub inny przedmiot pierwszemu dziecku i zadaje mu pytanie (np. „Jaka jest twoja ulubiona zabawa?”).
• Dziecko musi odpowiedzieć na pytanie, używając pełnych zdań, a następnie przekazać piłkę do innego ucznia, zadając mu kolejne pytanie.
• Gra toczy się dalej, aż wszystkie dzieci będą miały okazję odpowiedzieć na pytania i zadać swoje własne.
• Terapeuta zwraca uwagę na to, czy dzieci utrzymują kontakt wzrokowy, mówią wyraźnie i na temat.

5. Ćwiczenie 4: „Zbuduj opowieść” (15 minut):

• Terapeuta prosi uczniów, aby wspólnie stworzyli opowieść. Każde dziecko dodaje jedno zdanie do opowieści, zaczynając od ustalonego tematu (np. „Pewnego dnia w lesie…”).
• Terapeuta przypomina, że każde zdanie powinno być jasne, zrozumiałe i zgodne z zasadami dobrej komunikacji.
• Po zakończeniu opowieści terapeuta omawia z uczniami, jak każdy z nich mógłby poprawić swoją wypowiedź, aby była bardziej zrozumiała dla innych.

6. Podsumowanie zajęć (5 minut):

• Terapeuta podsumowuje, czego dzieci nauczyły się o byciu „dobrym mówcą” i jak mogą te umiejętności zastosować w codziennym życiu.
• Zachęca dzieci do ćwiczenia tych umiejętności w szkole, w domu i podczas zabaw z przyjaciółmi.

7. Zadanie domowe: „Dziennik dobrego mówcy”

• Dzieci dostają dziennik, w którym mają zapisywać codzienne sytuacje, w których były „dobrym mówcą”. Mogą opisać, co zrobiły dobrze i co chciałyby poprawić.

Materiały do zajęć:

• Karty z przykładami dobrych i złych praktyk komunikacyjnych.
• Obrazki/filmy emocji i sytuacji społecznych.
• Piłka lub inny przedmiot do gry.
• Lusterka do obserwacji mimiki twarzy.
• Tablica lub flipchart.

Modyfikacje i dostosowanie:

• Dla młodszych dzieci: Można użyć prostszych kart z obrazkami, aby łatwiej zrozumieć pojęcia komunikacyjne.
• Dla dzieci z większymi trudnościami komunikacyjnymi: Można zastosować więcej wizualnych wskazówek i gestów, aby ułatwić zrozumienie zasad.
• Dla bardziej zaawansowanych uczniów: Można wprowadzić bardziej skomplikowane sytuacje komunikacyjne i omawiać subtelne różnice w komunikacji werbalnej i niewerbalnej.

Refleksja po zajęciach:

• Uczniowie są zachęcani do dzielenia się swoimi doświadczeniami z byciem „dobrym mówcą” w różnych sytuacjach życiowych i do kontynuowania praktyki umiejętności komunikacyjnych w codziennych interakcjach.

---

Ten scenariusz zajęć pomoże uczniom ze spektrum autyzmu rozwijać kluczowe umiejętności komunikacyjne, które są niezbędne do skutecznego porozumiewania się z innymi i budowania relacji społecznych.

Bibliografia:

1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Publishing.
2. Baron-Cohen, S. (2000). Theory of Mind and Autism: A Fifteen-Year Review. In S. Baron-Cohen, H. Tager-Flusberg, & D. J. Cohen (Eds.), Understanding Other Minds: Perspectives from Developmental Cognitive Neuroscience (2nd ed., pp. 3-20). Oxford: Oxford University Press.
3. Frith, U. (2003). Autism: Explaining the Enigma (2nd ed.). Oxford: Blackwell Publishing.
4. Koegel, L. K., Koegel, R. L., & Vernon, T. W. (2009). Improving Social Skills and Social Behavior in Children with Autism Using Self-Management. Behavior Modification, 33(5), 414-438. doi:10.1177/0145445509334574
5. Paul, R., & Norbury, C. F. (2012). Language Disorders from Infancy through Adolescence: Listening, Speaking, Reading, Writing, and Communicating (4th ed.). St. Louis, MO: Elsevier.
6. Prizant, B. M., & Wetherby, A. M. (2006). Enhancing Communication for Individuals with Autism: A Developmental Perspective. In R. E. Tremblay, R. G. Barr, & R. De V. Peters (Eds.), Encyclopedia on Early Childhood Development. Montreal, Quebec: Centre of Excellence for Early Childhood Development.
7. Rapin, I., & Dunn, M. (2003). Update on the Language Disorders of Individuals on the Autistic Spectrum. Brain and Development, 25(3), 166-172. doi:10.1016/S0387-7604(02)00191-2
8. Tager-Flusberg, H., Paul, R., & Lord, C. (2005). Language and Communication in Autism. In F. R. Volkmar, R. Paul, A. Klin, & D. Cohen (Eds.), Handbook of Autism and Pervasive Developmental Disorders (3rd ed., pp. 335-364). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
9. Wetherby, A. M., & Prizant, B. M. (2000). Communication and Symbolic Behavior Scales: Developmental Profile. Baltimore, MD: Brookes Publishing.
10. White, S. W., Keonig, K., & Scahill, L. (2007). Social Skills Development in Children with Autism Spectrum Disorders: A Review of the Intervention Research. Journal of Autism and Developmental Disorders, 37(10), 1858-1868. doi:10.1007/s10803-006-0320-x
11. Zwaigenbaum, L., Bryson, S., & Garon, N. (2013). Early Identification of Autism Spectrum Disorders. Behavioral Brain Research, 251, 133-146. doi:10.1016/j.bbr.2013.04.004

eBook Trening Umiejętności Społecznych dla dziecka ze spektrum autyzmu: Praktyczny przewodnik z ćwiczeniami – 17 zł