Gotowe pytania • Bank pytań ToM • Do wydruku
Czy uczeń ze spektrum autyzmu rozumie fabułę, ale „gubi” sens zachowań bohaterów?
Czy odpowiada poprawnie na pytanie „co się stało?”, a milczy przy „dlaczego?”
Ten artykuł to praktyczny bank pytań do lektury dla ucznia z ASD, oparty o Teorię Umysłu (ToM) – gotowy do wykorzystania na języku polskim, zajęciach rewalidacyjnych i TUS.
Dostajesz konkretne pytania, schematy, wzory do wydruku i przykłady przekształceń.
Dlaczego „dlaczego?” jest kluczowe w pracy z uczniem z ASD?
Uczniowie w spektrum często:
- poprawnie odtwarzają fakty,
- pamiętają szczegóły,
- cytują dialogi,
- rozpoznają „widoczne” emocje.
Trudność pojawia się przy:
- wnioskowaniu o intencjach,
- rozumieniu ukrytych motywów,
- odczytywaniu przekonań i błędnych przekonań,
- rozróżnianiu „co bohater wie” vs „co czytelnik wie”.
To obszar rozwijany przez koncepcję Teorii Umysłu, której badania zapoczątkował m.in.
Simon Baron-Cohen – wskazując na trudności w przypisywaniu stanów mentalnych innym osobom u osób z ASD.
W praktyce szkolnej oznacza to jedno:
👉 musimy przejść z poziomu faktu na poziom motywacji.
👇 Przeczytaj również:
1️⃣ Zamień „Co się stało?” na „Dlaczego?” – schemat pracy
| Poziom | Pytanie faktograficzne | Pytanie ToM (mentalizacyjne) |
|---|---|---|
| Fabuła | Co zrobił bohater? | Dlaczego to zrobił? |
| Emocja | Jak się czuł? | Skąd wiesz, że tak się czuł? |
| Dialog | Co powiedział? | Co miał na myśli? |
| Konflikt | Co się wydarzyło? | Dlaczego doszło do konfliktu? |
| Zakończenie | Jak się skończyło? | Czy bohater zmienił sposób myślenia? |
2️⃣ Bank pytań ToM do lektury (gotowe pytania do wydruku)
🔹 A. Intencje bohatera
- Dlaczego bohater podjął taką decyzję?
- Co chciał osiągnąć?
- Czego się obawiał?
- Czy działał z własnej woli czy pod wpływem innych?
- Co by się stało, gdyby wybrał inaczej?
🔹 B. Wiedza i perspektywa
- Co bohater wiedział w tym momencie?
- Czego NIE wiedział?
- Czy inna postać miała inne informacje?
- Kto się mylił – i dlaczego?
- Czy ktoś miał błędne przekonanie?
(To kluczowy element klasycznego zadania „false belief”.)
🔹 C. Emocje i regulacja
- Jak bohater mógł się czuć w tej sytuacji?
- Czy jego emocje były adekwatne do sytuacji?
- Czy próbował je ukryć?
- Co pomogłoby mu lepiej zareagować?
🔹 D. Relacje społeczne
- Czy zachowanie bohatera było sprawiedliwe?
- Jak jego decyzja wpłynęła na innych?
- Czy ktoś mógł poczuć się zraniony?
- Jak można było rozwiązać konflikt inaczej?
🔹 E. Empatia i alternatywy
- Co byś zrobił na jego miejscu?
- Jak mógł poczuć się drugi bohater?
- Jak ta historia mogłaby zakończyć się inaczej?
- Czy bohater nauczył się czegoś na końcu?
3️⃣ Gotowy szablon „Mapa mentalna bohatera” (do pracy z uczniem)
Możesz wykorzystać poniższy schemat jako kartę pracy:
IMIĘ BOHATERA:
Sytuacja:
Co zrobił:
Dlaczego to zrobił (motyw):
Co wiedział:
Czego nie wiedział:
Jak się czuł:
Jak mogli czuć się inni:
Czego się nauczył:
4️⃣ Jak prowadzić rozmowę krok po kroku (model bez przeciążenia)
- Najpierw pytanie faktograficzne (bezpieczne).
- Następnie pytanie „dlaczego”.
- Dopiero potem: „skąd to wiesz?” (dowód z tekstu).
- Na końcu: alternatywa („co by było gdyby”).
Dla ucznia z ASD ważne jest:
- wizualne wsparcie (mapa postaci),
- praca na cytacie,
- podkreślanie fragmentów,
- jedno pytanie naraz.
👇 Przeczytaj także:
5️⃣ Przykład – jak przekształcić pytania do dowolnej lektury
❌ Klasycznie:
- Co zrobił bohater?
- Gdzie poszedł?
- Kogo spotkał?
✅ W wersji ToM:
- Dlaczego zdecydował się tam pójść?
- Czy ktoś go do tego zachęcił?
- Czy przewidywał konsekwencje?
- Czy jego decyzja była impulsywna czy przemyślana?
- Co mówi to o jego charakterze?
6️⃣ Wersja „PAA” – najczęstsze pytania nauczycieli
Czy uczeń z ASD musi odpowiadać na pytania interpretacyjne?
Nie zawsze od razu. Warto stopniować trudność i zaczynać od wsparcia wizualnego.
Czy pytania „dlaczego” nie są zbyt abstrakcyjne?
Są – dlatego potrzebują:
- cytatu,
- podkreślenia fragmentu,
- opcji wyboru (A/B),
- modelowania odpowiedzi.
Czy to nadaje się na IPET / rewalidację?
Tak – można wpisać jako:
„Rozwijanie umiejętności wnioskowania o stanach mentalnych postaci literackich (ToM)”.
7️⃣ Gotowa karta „Dlaczego?” – mini bank do wydruku
Zawsze możesz użyć tych 5 uniwersalnych pytań:
- Dlaczego bohater tak zareagował?
- Co myślał w tym momencie?
- Czego nie wiedział?
- Jak jego decyzja wpłynęła na innych?
- Czy mógł wybrać inaczej?
To działa przy każdej lekturze – od klas 1–3 po 7–8.
8️⃣ Dlaczego to działa? (podstawa naukowa)
Badania nad rozwojem mentalizacji wskazują, że:
- ćwiczenia wnioskowania o stanach mentalnych
- analiza narracji
- rozmowa o intencjach i przekonaniach
wzmacniają kompetencje społeczne i rozumienie relacji.
W kontekście edukacyjnym oznacza to:
👉 lepsze czytanie ze zrozumieniem
👉 mniej „mechanicznych” odpowiedzi
👉 większą elastyczność myślenia
📌 Podsumowanie dla nauczyciela
Jeśli chcesz, by uczeń z ASD:
- nie tylko wiedział, co się wydarzyło,
- ale rozumiał, dlaczego się wydarzyło,
zacznij systematycznie zamieniać pytania faktograficzne na pytania mentalizacyjne.
To niewielka zmiana językowa.
Ale ogromna zmiana poznawcza.
👇 Zapoznaj się:
📚 Powiązane artykuły na: narracja, ToM i empatia – materiały do lektur (dla nauczycieli)
(kliknij w link i przewijaj)
- Narracja + teoria umysłu + empatia w ASD: kompletny przewodnik dla nauczycieli i terapeutów (autyzmwszkole.com)
(idealny filar/hub do podlinkowania z Twojego wpisu o pytaniach „dlaczego?”) - 1️⃣ Kompetencja narracyjna u uczniów z ASD – dlaczego jest kluczowa dla czytania i pisania? (autyzmwszkole.com)
(świetne jako wzmocnienie: „narracja → rozumienie intencji → interpretacja”) - Lektury z piktogramami: jak opracować rozdział lektury w klasie z ASD (autyzmwszkole.com)
(konkretne narzędzie do pracy na tekście + wizualne wsparcie rozumienia) - 📘 Polski – Czytanie ze zrozumieniem w ASD: prosty protokół lekcji (kl. 4–8) (autyzmwszkole.com)
(procedura lekcyjna, którą łatwo połączyć z Twoim „bankiem pytań ToM”) - Mini przewodnik: Jak uczyć czytania ze zrozumieniem ucznia ze spektrum autyzmu (autyzmwszkole.com)
(dobry „most” dla nauczycieli, którzy szukają podstaw i strategii) - Wprowadzenie do teorii umysłu: co to jest i dlaczego jest ważne dla dzieci z autyzmem? (autyzmwszkole.com)
(krótka baza psychoedukacyjna – linkuj jako „wyjaśnienie pojęcia ToM”) - Teoria umysłu w spektrum autyzmu: wyzwania i zrozumienie (autyzmwszkole.com)
(bardziej ogólnie o trudnościach ToM – dobre do sekcji „dlaczego to działa?”) - Teoria umysłu – trening (autyzmwszkole.com)
(może wspierać jako baza pod ćwiczenia) - Empatia – rozumienie i współczucie. Lekcja dla uczniów ze spektrum autyzmu (autyzmwszkole.com)
(pod empatię i rozmowę o emocjach/reakcjach bohaterów) - Empatia zadaniowa to domena spektrum (autyzmwszkole.com)
(ciekawy kontekst: „empatia poznawcza vs zadaniowa” – do uzupełnienia narracji) - Asperger na lekcjach języka polskiego… (zalecenia do pracy na polskim) (autyzmwszkole.com)
(mocny wpis „praktyczny z doświadczenia” – dobrze domyka „polski + ASD”)
🔓 Subskrybuj
📌 Subskrypcja 6 zł – dostęp do wybranych materiałów, artykułów i inspiracji dla nauczycieli, terapeutów i rodziców.
🌟 Subskrypcja PREMIUM 10 zł – rozbudowane arkusze i scenariusze zajęć. W tekstach oznaczonych hasztagiem #premium. (Przewijaj)
📚 Zajrzyj do eBooków, Pakietów lekcyjnych (eBooki i pakiety są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) scenariuszy zajęć rewalidacyjnych, terapeutycznych, Arkuszy i innych narzędzi (w zakładkach w górnej części strony) na autyzmwszkole.com
👇 Przeczytaj:
autyzmwszkole.com 