Narracja to coś więcej niż „czytanie ze zrozumieniem”. Dla uczniów w spektrum autyzmu opowieści mogą stać się bezpiecznym laboratorium społecznym, w którym ćwiczy się wnioskowanie o intencjach, emocjach i przekonaniach innych ludzi. Ten artykuł pokazuje jak i dlaczego to działa – oraz jak uczyć tego w klasie.
Czym jest teoria umysłu w ASD i skąd biorą się trudności?
Teoria umysłu (Theory of Mind, ToM) to zdolność przypisywania innym osobom stanów mentalnych: myśli, uczuć, intencji, przekonań – i rozumienia, że mogą się one różnić od naszych. W ASD ta umiejętność bywa niespontaniczna i wymaga jawnego nauczania.
Kluczowe trudności uczniów:
- skupienie na faktach i sekwencji zdarzeń („co się stało”),
- pomijanie motywów i emocji („dlaczego bohater tak zrobił”),
- dosłowne rozumienie języka (ironia, aluzja, perspektywa są „niewidoczne”),
- ograniczone wnioskowanie o stanach ukrytych (myśli, intencje).
Badania nad ToM w ASD, zapoczątkowane m.in. przez Simon Baron-Cohen, pokazują, że deficyt nie oznacza braku empatii – raczej inny sposób przetwarzania informacji społecznych. I tu właśnie wchodzi narracja.
👇 Przeczytaj:
Narracja jako „okno” na język i funkcje społeczne
Opowieści (literackie, obrazkowe, filmowe) są uporządkowane, przewidywalne i oddzielone od presji realnej interakcji. Dzięki temu pozwalają ćwiczyć:
- perspektywę („co wie bohater, a czego nie wie?”),
- wnioskowanie („dlaczego zmienił zdanie?”),
- emocje („co czuł przed/po zdarzeniu?”),
- związki przyczynowo-skutkowe w sferze społecznej.
W literaturze (liczne prace dostępne na ResearchGate) narracja jest opisywana jako trening ToM: uczniowie uczą się łączyć wydarzenia z intencjami, a słowa z emocjami. Regularna praca na historiach/historyjkach społecznych poprawia rozumienie bohaterów i przenosi się na codzienne sytuacje szkolne.
Od „co się stało?” do „dlaczego?” – zmiana, która robi różnicę
W praktyce szkolnej często zatrzymujemy się na poziomie faktów. Tymczasem uczniowie w ASD potrzebują systematycznego przesunięcia akcentu:
Zamiast pytań faktograficznych:
- „Co zrobił bohater?”
- „Kto był w tej scenie?”
Wprowadzaj pytania mentalne:
- „Dlaczego bohater tak postąpił?”
- „Co myślał, zanim to zrobił?”
- „Czego chciał i czy mu się to udało?”
- „Jak emocje wpłynęły na decyzję?”
👉 Tip dydaktyczny: najpierw modeluj odpowiedź (nauczyciel myśli „na głos”), potem dawaj wybór z 2–3 opcji, a dopiero na końcu pytania otwarte.
👇 Przeczytaj:
Proste narzędzia, które działają (i są lubiane)
Nie potrzebujesz skomplikowanych programów. Wystarczą wizualne ramy, które „wyciągają” stany mentalne na powierzchnię:
1. Mapa postaci
- imię bohatera
- myśli (dymek)
- emocje (ikona twarzy)
- cele (strzałka „chcę”)
- działania (lista)
2. Strzałki ToM
- „Co bohater myśli → co czuje → co robi → jaki jest skutek”
3. Skala emocji bohatera
- przed wydarzeniem / w trakcie / po
- kolory lub emotikony pomagają uczniom z trudnością nazywania uczuć
4. Alternatywna perspektywa
- „A co by pomyślała inna postać w tej samej scenie?”
Te narzędzia świetnie sprawdzają się na lekturach szkolnych, opowiadaniach terapeutycznych i krótkich tekstach użytkowych.
Dlaczego to jest kluczowe w szkole?
Bo rozumienie intencji bohaterów = rozumienie ludzi. Uczeń, który potrafi nazwać motywację postaci:
- lepiej rozumie konflikty rówieśnicze,
- łatwiej interpretuje polecenia nauczyciela,
- szybciej uczy się norm społecznych,
- zyskuje język do opisu własnych emocji.
Narracja nie „leczy” ASD, ale buduje most między językiem a światem społecznym. A to w szkole jest bezcenne.
🔗 Zobacz też:
- Rozwój narracji u uczniów z autyzmem – skuteczne zajęcia rewalidacyjne krok po kroku
👉 https://autyzmwszkole.com/2025/12/11/%e2%ad%90-rozwoj-narracji-u-uczniow-z-autyzmem-skuteczne-zajecia-rewalidacyjne-krok-po-kroku/ - Kompetencja narracyjna u uczniów z ASD – dlaczego jest kluczowa dla czytania i pisania
👉 https://autyzmwszkole.com/2026/01/16/1%ef%b8%8f%e2%83%a3-kompetencja-narracyjna-u-uczniow-z-asd-dlaczego-jest-kluczowa-dla-czytania-i-pisania/ - Lektury z piktogramami: jak opracować rozdział lektury w klasie z ASD
👉 https://autyzmwszkole.com/2025/12/10/lektury-z-piktogramami-jak-opracowac-rozdzial-lektury-w-klasie-z-asd/ - Zrozumienie perspektywy innych: Jak rozwijać empatię u dzieci z autyzmem?
👉 https://autyzmwszkole.com/2025/02/12/zrozumienie-perspektywy-innych-jak-rozwijac-empatie-u-dzieci-z-autyzmem/ - Rozwój dziecięcej teorii umysłu
👉 https://autyzmwszkole.com/2019/01/14/rozwoj-dzieciecej-teorii-umyslu/
🔓 Subskrybuj
📌 Subskrypcja 6 zł – dostęp do wybranych materiałów, artykułów i inspiracji dla nauczycieli, terapeutów i rodziców.
🌟 Subskrypcja PREMIUM 10 zł – rozbudowane arkusze i scenariusze zajęć. W tekstach oznaczonych hasztagiem #premium. (Przewijaj)
📚 Zajrzyj do eBooków, Pakietów lekcyjnych (eBooki i pakiety są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) scenariuszy zajęć rewalidacyjnych, terapeutycznych, Arkuszy i innych narzędzi (w zakładkach w górnej części strony) na autyzmwszkole.com
👇 Przeczytaj:
autyzmwszkole.com 