Grupa: uczniowie ze spektrum autyzmu
Czas trwania: ok. 45–60 minut
Miejsce: sala lekcyjna / pracownia plastyczna
Cel główny: Pomóc uczniom zrozumieć pojęcie pamięci o tych, którzy odeszli, znaczenie symboli oraz możliwość wyrażenia wspomnień w bezpieczny, świadomy sposób.
Cele szczegółowe:
- Uczeń rozpoznaje i nazywa przynajmniej jeden symbol pamięci (np. znicz, kwiat) związany z tradycją upamiętniania zmarłych.
- Uczeń reflektuje nad tym, co znaczy „pamiętać” i dzieli się wspomnieniem, jeśli chce.
- Uczeń tworzy prosty plastyczny „symbol pamięci” (np. kartkę-pamięć, obrazek, znicz papierowy) jako wyraz szacunku wobec tych, którzy odeszli.
- Uczeń uczestniczy w rozmowie w grupie lub w parach z pomocą nauczyciela, ucząc się słuchać i wyrażać swoje myśli/emocje związane z pamięcią i symbolami.
Materiały:
- Kartki papieru, kredki, flamastry, farby (opcjonalnie).
- Kolorowe karty z symbolami: znicz, kwiat (np. chryzantema), zdjęcie (symbol wspomnienia), drzewo życia, migający płomień itp.
- Pudełko lub worek z karteczkami z pytaniami (zaproponowane poniżej).
- (Opcjonalnie) lampka LED lub papierowy „znicz” – symboliczny.
- Tablica / flipchart i marker.
- Przykładowe zdjęcia grobów, zniczy, kwiatów – w celu wprowadzenia wizualnego.
👉 Przeczytaj eBook:
Przebieg zajęć:
- Wprowadzenie (ok. 10 min)
- Powitanie, krótka rozmowa – „Dzisiaj porozmawiamy o tym, co oznacza pamięć o tych, którzy już odeszli, i o symbolach, które pomagają nam wyrazić szacunek”.
- Pokazanie i omówienie trzech obrazków symboli (znicz, kwiat, zdjęcie) – „Co widzisz? Co może oznaczać ten symbol?”
- Znicz → światło, pamięć, szacunek. W tradycji polskiej zapala się znicz na grobie. wporcelanie.pl – zdjęcia na pomnik+1
- Kwiat (np. chryzantema) → symbol pamięci o zmarłych, wiara w życie wieczne. wporcelanie.pl – zdjęcia na pomnik+1
- Zdjęcie/bliska pamiątka → trzymanie w pamięci osoby, jej obecność w naszym życiu mimo, że nie ma jej już fizycznie.
- Zapytanie uczniów: „Czy znacie inne symbole pamięci? Co one dla was znaczą?” – zachęcenie do podzielenia się, wspierając komunikację (można użyć obrazków, jeśli ktoś woli).
- Rozmowa – pytania i refleksja (ok. 10–15 min)
- Uczniowie pracują w parach lub małej grupie (w zależności od możliwości) z karteczkami-pytaniami. Nauczyciel rozdaje po jednej karteczce każdej parze. Przykładowe pytania:
- „Kto jest osobą, o której chcesz pamiętać? Co była/był dla Ciebie ważny/a?”
- „Jaki symbol mógłbyś/mogłabyś stworzyć, by wyrazić pamięć o tej osobie?”
- „Dlaczego zapalamy znicz lub składamy kwiaty na grobie?” (można wspomnieć: zapalone światło – symbol wskazujący drogę duchom lub światło obecności)
- 👉 Pamiętamy o zmarłych – scenariusz zajęć
- „Jak czujesz się, kiedy mówisz o kimś, kogo już nie ma? Czy pojawia się jakaś myśl lub obraz?”
- Nauczyciel przechodzi między grupami, wspiera uczniów w wyrażaniu swoich myśli i emocji, upewnia się, że atmosfera jest bezpieczna i akceptująca.
- Uczniowie pracują w parach lub małej grupie (w zależności od możliwości) z karteczkami-pytaniami. Nauczyciel rozdaje po jednej karteczce każdej parze. Przykładowe pytania:
- Działanie plastyczne – tworzenie symbolu pamięci (ok. 15-20 min)
- Instrukcja: „Wybierz jedną osobę, o której chcesz dziś pomyśleć (może to być ktoś z rodziny, ktoś bliski). Teraz stwórz symbol — może to być kartka z rysunkiem, papierowy znicz, kwiat z papieru albo inny obrazek — coś, co dla Ciebie oznacza „pamiętać”.
- Zachęcenie uczniów: „Możesz użyć…
• kolorów (np. złoty – światło, niebieski – spokój),
• symboli (znicz, kwiat, drzewo),
• słów (imię osoby, jedno zdanie: „Dziękuję Ci”, „Pamiętam”),
• materiałów, które lubisz (kartka, kredki, flamastry). - Nauczyciel i asystenci pomagają uczniom, którzy potrzebują wsparcia – np. dobór symbolu, uporządkowanie pracy, pomoc w formułowaniu zdania.
- Prezentacja i dzielenie się (ok. 5-10 min)
- Każdy, kto chce, prezentuje swój symbol pamięci, mówi jedno zdanie: „Wybrałem/łam symbol …, bo …”.
- Uczniowie mogą zawiesić swoje prace na tablicy-pamięci (np. specjalne miejsce w klasie) lub umieścić je w wyznaczonym miejscu w sali jako wspólna galeria.
- Nauczyciel podkreśla: „Każdy symbol jest ważny. Nie ma „dobrego” lub „złego” – to Twoja pamięć i Twoje uczucia”. 👉 Jak wytłumaczyć dzieciom ze spektrum autyzmu, czym jest „Wszystkich Świętych”?
- Zakończenie i refleksja zbiorowa (ok. 5 min)
- Nauczyciel pyta: „Jak się czujecie po tej pracy? Co było dla Was najważniejsze?”
- Krótka rozmowa: „Dlaczego pamięć jest ważna? Co nam daje pamiętanie tych, których już nie ma?”
- Można odnieść do tradycji: „W tradycji polskiej, w dniach Dzień Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny odwiedzamy groby, zapalamy znicze, składamy kwiaty – to znaki, że pamiętamy i że ci, którzy odeszli, są z nami w myślach”.
- 👉 Scenariusz zajęć dla dzieci ze spektrum autyzmu: Wszystkich Świętych (Święto Zmarłych)calvarianum.eu+1
- Zamknięcie: nauczyciel dziękuje za uczestnictwo, podkreśla, że każdy wspomnienie ma znaczenie, a symbole pomagają nam wyrazić uczucia. Można zaproponować uczniom, by w domu – jeśli zechcą – porozmawiali z rodzicem/opiekunem o osobie, którą dzisiaj wybrali, lub by pokazać swój symbol pamięci w bezpieczny sposób.
👉 Przeczytaj eBook:
📌 KARTA 1 – TREŚĆ (piktogramy + podpisy)
Tytuł karty:
SYMBOLE PAMIĘCI
Piktogramy na karcie (czytelne, grube linie, czarne kontury):
- 🕯 ZNICZ – symbol światła i pamięci
- 🌸 KWIAT – symbol szacunku
- 📷 FOTOGRAFIA – symbol wspomnień
- 🔥 PŁOMIEŃ – symbol życia, które pamiętamy
- ❤️ SERCE – symbol miłości i bliskości
Podpis na dole karty:
„Symbole pomagają nam pamiętać o tych, którzy odeszli.”
Miejsce na zadanie dla ucznia:
➡️ Zadanie: Wskaż symbole, które znasz. Pokoloruj je.
źródło/kolorowanki: https://bazgroszyt.pl/
Uwagi dla nauczyciela / wskazówki wspierające:
- Uczniowie ze spektrum autyzmu mogą mieć różne reakcje na temat „śmierci” i „pamięci” – ważne jest, aby:
- Zadbać o jasne, konkretne wyjaśnienie: „Nie będziemy dziś mówić o smutku albo żalu – dziś mówimy o pamięci, o tym, że ktoś był i pozostaje ważny”.
- Umożliwić wybór – uczniowie, którzy nie chcą mówić o własnej osobie lub zmarłej osobie – mogą wybrać symbol ogólny, albo osobę znaną (np. postać historyczną) lub po prostu „symbol pamięci”.
- Dawać czas – nie wszyscy muszą w tym momencie mówić o uczuciach lub pokazywać pracę, ale każdy może uczestniczyć na swój sposób.
- Stworzyć spokojną, bezpieczną atmosferę – można w tle mieć łagodną muzykę, dobrać stałe miejsce w sali, zapewnić, że nikt nie jest oceniany.
- Pomóc uczniom ze składaniem prac – niektóre osoby mogą potrzebować wsparcia w wyborze materiałów, kolorów, formy.
- Można dostosować długość zajęć w zależności od grupy – jeśli grupa potrzebuje więcej czasu na refleksję, rozmowę lub pracę plastyczną, można wydłużyć te etapy lub podzielić zajęcia na dwa dni.
- Po zajęciach można zorganizować w sali tzw. „Kącik pamięci” – miejsce, gdzie uczniowie mogą odłożyć swoje symbole, zapalić (symbolicznie) lampkę LED lub zapytać, czy chcą wspólnie przez chwilę pomyśleć o osobie, której symbol powstał.
- Warto nawiązać do innych tradycji (np. Día de los Muertos w Meksyku, gdzie przygotowuje się ofrendy-ołtarze pełne zdjęć, kwiatów i jedzenia – pokazuje to, że pamięć o zmarłych odbywa się w różnych kulturach. zLukaszem+1
- Można na koniec zaproponować rodzicom/opiekunom, by wraz z dzieckiem obejrzeli zdjęcia z cmentarza, grobów, zniczy, i porozmawiali w domu o tym, co symbolizują, co dla nich znaczą. W ten sposób zajęcia mogą być przedłużone w środowisku domowym.
👉 Przeczytaj eBook:
🕯️ Trudne pytania dzieci – jak odpowiadać mądrze i spokojnie?
Dzieci, zwłaszcza ze spektrum autyzmu, często zadają pytania bardzo dosłownie i wprost. Niektóre z nich mogą dotyczyć śmierci, odejścia lub sensu obchodzenia tego dnia. Warto przygotować sobie krótkie, proste odpowiedzi, oparte na prawdzie, ale bez straszenia i zbędnych szczegółów. Celem jest poczucie bezpieczeństwa, a nie dokładne tłumaczenie biologii czy teologii.
Poniżej kilka przykładów realnych pytań i propozycje odpowiedzi:
1. „Co to znaczy, że ktoś umarł?”
👉 Prosta odpowiedź:
„To znaczy, że ciało tej osoby już nie działa i nie może być z nami. Ale możemy ją pamiętać w sercu i we wspomnieniach.”
✅ unika trudnych opisów
✅ daje dziecku konkret
✅ akcentuje pamięć, nie lęk
2. „Czy ja umrę? A mama, tata też?”
👉 Odpowiedź:
„Każdy człowiek kiedyś umiera, ale zwykle dzieje się to wtedy, gdy jest bardzo, bardzo stary. Teraz jesteś bezpieczny i nic złego się nie dzieje.”
✅ nie kłamiemy typu: „nigdy się to nie stanie”
✅ jednocześnie obniżamy lęk dziecka tu i teraz
3. „Gdzie teraz jest ta osoba?”
👉 Odpowiedź neutralna światopoglądowo:
„Nie widzimy jej już tutaj, ale żyje w naszych wspomnieniach i sercu. Ludzie wierzą w różne rzeczy, ale wszyscy zgadzają się co do jednego: pamięć daje bliskość.”
✅ unika narzucania światopoglądu
✅ podkreśla miłość i wspomnienie
4. „Dlaczego zapalamy znicze i kładziemy kwiaty?”
👉 Odpowiedź:
„Światełko i kwiaty to nasz znak miłości i pamięci. To sposób, żeby powiedzieć: pamiętam o tobie.”
✅ symbol, nie dramatyzowanie
5. „Dlaczego ludzie płaczą?”
👉 Odpowiedź:
„Bo wspomnienia mogą czasem być smutne. Płacz pomaga nam wypuszczać emocje. To normalne i w porządku.”
✅ normalizuje emocje
✅ nie wprowadza tabu
🧩 Wskazówki dla dorosłych (ważne przy ASD)
- mów krótko, konkretnie, bez metafor typu „zasnął na zawsze”
(dziecko ASD może zrozumieć to dosłownie i zacząć bać się snu) - zostaw przestrzeń na milczenie — dziecko może przetwarzać dłużej
- zapewniaj o bezpieczeństwie „Tu i teraz jesteś bezpieczny.”
- akceptuj emocje – nie uciszaj, nie bagatelizuj
Zasada: mówimy o pamięci, miłości, wspomnieniach i symbolach.
Nie skupiamy się na lęku, bólu i szczegółach odejścia.
👉 Przeczytaj eBook:
✅ Przeczytaj
- Jak wytłumaczyć dzieciom ze spektrum autyzmu, czym jest „Wszystkich Świętych”?
- Dzień Dyni – scenariusz zajęć dla dzieci ze spektrum autyzmu
- „W krainie złotych liści i jesiennych darów” – Zmysłowe zajęcia rewalidacyjne ASD
- Jesienny scenariusz zajęć rewalidacyjnych: motoryka mała i koordynacja wzrokowo-ruchowa u dzieci z autyzmem
Adaptacje i wersje dla różnych poziomów:
- Dla uczniów młodszych / o mniejszych możliwościach komunikacyjnych:
- Można ograniczyć rozmowę do wyboru symbolu i pracy plastycznej, z pomocą obrazków i dużych kart z symbolami.
- Można użyć gotowych stemplowanych kształtów (znicz, kwiat) i kolorowania.
- Dla uczniów starszych:
- Można rozszerzyć temat o refleksję pisemną: „List do osoby, której symbolem jest moja praca” albo krótką prezentację grupową o tym, jakie symbole pamięci istnieją w innych kulturach.
- Można dodać element multimedialny: pokaz zdjęć-porównań (jak wyglądają groby dawniej vs dziś, jak wyglądają symbole w Polsce vs w Meksyku) i krótka dyskusja.
Podsumowanie
Te zajęcia mają na celu nie tylko przekazanie wiedzy o symbolach i tradycjach związanych z pamięcią, ale przede wszystkim umożliwić uczniom ze spektrum autyzmu uczestnictwo w refleksji w sposób bezpieczny, przemyślany, angażujący zmysły i emocje. Tworząc własny symbol pamięci, każdy uczeń może zaakcentować swoją indywidualną perspektywę, co sprzyja poczuciu wartości i włączeniu.
✅ Dołącz do nas i zyskaj więcej!
📌 Subskrypcja 6 zł – dostęp do wybranych materiałów, artykułów i inspiracji dla nauczycieli,terapeutów i rodziców.
🌟 Subskrypcja PREMIUM 10 zł – pełny dostęp do nowych materiałów, scenariuszy, narzędzi w tym arkuszy pracy i innych tematów zebranych w górnych zakładkach tematycznych.
📚 Czytaj eBooki, pobieraj Pakiety lekcyjne i korzystaj z gotowych scenariuszy zajęć i terapii, które oszczędzają Twój czas i wspierają rozwój uczniów.
👉 Czytaj aktualne, codzienne, wolne artykuły na autyzmwszkole.com i buduj swoją bazę materiałów krok po kroku!
👉 Przeczytaj eBook:
autyzmwszkole.com 
