Jak integrować ucznia z autyzmem z klasą, nie zmuszając go do kontaktu fizycznego, wystąpień przed grupą ani uczestnictwa w głośnych zabawach? Czy dziecko, które woli obserwować, może być pełnoprawnym uczestnikiem zajęć integracyjnych?
Integracja nie polega na tym, że wszyscy uczniowie robią to samo. Polega na tworzeniu warunków, w których każdy może uczestniczyć, komunikować się i budować relacje na dostępny dla siebie sposób.
Przedstawiam 12 zabaw integracyjnych dla uczniów ze spektrum autyzmu i ich rówieśników. Ćwiczenia można wykorzystać podczas godzin wychowawczych, zajęć rozwijających kompetencje społeczno-emocjonalne, TUS oraz wybranych zajęć rewalidacyjnych.
Każda zabawa zawiera cel, przebieg i propozycje dostosowań. Na końcu znajduje się gotowy scenariusz 45-minutowych zajęć oraz wskazówki dotyczące obserwacji uczestnictwa.
Dlaczego tradycyjne zabawy integracyjne nie zawsze służą wszystkim dzieciom?
Wiele popularnych zabaw szkolnych opiera się na szybkim reagowaniu, dotykaniu innych osób, rywalizacji, głośnym komunikowaniu się i wykonywaniu poleceń w grupie.
Dla części uczniów są one atrakcyjne. Dla innych mogą być trudne ze względu na przeciążenie sensoryczne, niepewność społeczną, trudności komunikacyjne, ograniczenia ruchowe lub potrzebę większej przewidywalności.
Nie dotyczy to wyłącznie dzieci autystycznych.
Uczeń może chcieć nawiązywać relacje, a jednocześnie nie lubić podawania ręki, zabaw w ciasnym kręgu czy publicznego odpowiadania na pytania.
Dlatego przed rozpoczęciem zajęć warto przyjąć pięć zasad:
- Udział jest dobrowolny. Uczeń może wybrać aktywność, obserwować albo skorzystać z przerwy.
- Kontakt fizyczny wymaga zgody. Nie zakładamy, że każde dziecko chce być dotykane.
- Komunikacja ma wiele form. Odpowiedź ustna, gest, obrazek, AAC lub działanie mogą być równoprawne.
- Nie ma obowiązku rywalizacji. Współpraca nie wymaga wyłaniania zwycięzców.
- Odmowa jest informacją. Zamiast karać za nieuczestniczenie, sprawdzamy, jakie warunki umożliwiłyby dziecku bezpieczny udział.
Jak przygotować klasę do zajęć integracyjnych?
Przed zajęciami nauczyciel powinien zadbać o przewidywalność.
Na tablicy można umieścić prosty plan:
POWITANIE → WYBÓR ZABAW → WSPÓLNE DZIAŁANIE → PRZERWA → ZAKOŃCZENIE
Warto również przygotować karty lub symbole:
- CHCĘ
- NIE CHCĘ
- POMOC
- PRZERWA
- STOP
- JESZCZE
- KONIEC
Nie należy zakładać, że wszyscy uczniowie autystyczni potrzebują identycznych dostosowań. Jedno dziecko będzie szukało aktywności ruchowej, inne wybierze spokojne zadanie przy stoliku, a jeszcze inne będzie chciało współpracować z jednym zaufanym kolegą.
Ważne jest także przygotowanie całej klasy. Dzieci powinny wiedzieć, że różne sposoby uczestnictwa są akceptowane i nikt nie musi wyjaśniać publicznie swoich trudności czy diagnozy.
12 zabaw integracyjnych dla uczniów ze spektrum autyzmu
1. Mapa naszych zainteresowań
Cel: poznawanie podobieństw i różnic między uczniami, rozwijanie komunikacji.
Materiały: duży arkusz papieru, obrazki zainteresowań, kolorowe karteczki.
Nauczyciel przygotowuje mapę z kategoriami: zwierzęta, sport, książki, gry, przyroda, muzyka, konstruowanie i inne.
Każdy uczeń wybiera jedną lub kilka rzeczy, które lubi, i umieszcza odpowiednie symbole na mapie.
Następnie wspólnie oglądamy rezultat.
Nauczyciel może powiedzieć:
„Zobaczcie, kilka osób lubi zwierzęta, ale nie wszyscy wybierają te same. Możemy mieć podobne zainteresowania i jednocześnie różnić się od siebie”.
Dostosowania: uczeń może wskazać obrazek, użyć AAC, przygotować odpowiedź wcześniej albo poprosić nauczyciela o umieszczenie symbolu. Nie musi uzasadniać swojego wyboru.
Co obserwować? Czy uczeń dokonuje wyboru, komunikuje zainteresowanie, zauważa wspólny temat z rówieśnikiem?
2. Budujemy jedno miasto
Cel: rozwijanie współpracy, planowania i komunikacji.
Materiały: duże klocki, kartonowe elementy, figurki, mata.
Uczniowie wspólnie budują miasto.
Jedna osoba może projektować drogi, inna budować domy, kolejna układać park lub wybierać miejsce dla mostu.
Nie wymagamy, aby wszyscy wykonywali to samo zadanie.
Nauczyciel pomaga ustalić:
„Co chcemy zbudować?”.
„Kto chciałby przygotować park?”.
„Gdzie możemy umieścić most?”.
Dostosowania: uczeń z trudnościami motorycznymi może kierować budową, wybierać elementy lub układać plan na obrazkach. Dziecko preferujące samodzielne działanie może wykonać osobną część miasta, którą później połączymy z całością.
Co obserwować? Czy uczeń potrafi wybrać rolę, zgłosić pomysł, poprosić o materiał lub pomoc?
3. Historia z trzech obrazków
Cel: rozwijanie wyobraźni, narracji, pamięci i współdziałania.
Materiały: obrazki przedstawiające postacie, miejsca i przedmioty.
Nauczyciel pokazuje trzy ilustracje, np. rower, las i pies.
Uczniowie wspólnie tworzą historię.
Pierwsza osoba może wybrać bohatera, druga miejsce wydarzeń, a trzecia zakończenie.
Przykład:
„Pewnego dnia pies znalazł rower. Postanowił pojechać do lasu. Tam spotkał przyjaciela, który pomógł mu wrócić do domu”.
Dostosowania: dziecko może wskazać obrazek zamiast wypowiadać zdanie. Można przygotować dwa zakończenia do wyboru. Nie wymagamy spontanicznego opowiadania na forum.
Co obserwować? Inicjowanie komunikacji, rozumienie kolejności zdarzeń, współtworzenie historii.
4. Wspólny rytm bez hałasu
Cel: ćwiczenie uwagi, pamięci sekwencyjnej i koordynacji.
Materiały: kolorowe kartoniki z symbolami ruchów.
Nauczyciel pokazuje krótką sekwencję, np.:
KLAŚNIJ → DOTKNIJ STOŁU → UNIEŚ RĘKĘ
Uczniowie mogą odtworzyć ją ruchem, ułożyć symbole w odpowiedniej kolejności albo stworzyć własną sekwencję.
Z czasem grupa może wspólnie ułożyć czteroelementowy rytm.
Dostosowania: zamiast klaskania można używać cichych gestów, dotykania kartoników lub przesuwania znaczników. Nie przyspieszamy tempa bez zapowiedzi.
Co obserwować? Pamięć roboczą, rozumienie sekwencji, komunikowanie potrzeby powtórzenia.
5. Wyspa spokojnych pomysłów
Cel: rozwijanie umiejętności rozpoznawania potrzeb i wspólnego rozwiązywania problemów.
Materiały: ilustracja wyspy, obrazki przedstawiające różne przedmioty.
Nauczyciel proponuje sytuację:
„Nasza klasa przygotowuje miejsce, w którym każdy może odpocząć. Co powinno się tam znaleźć?”.
Uczniowie wybierają przedmioty: poduszki, książki, słuchawki ochronne, klocki, miękkie siedzisko, materiały plastyczne.
Wspólnie tworzą plan spokojnego miejsca.
Nauczyciel podkreśla, że nie wszystkie osoby odpoczywają w ten sam sposób.
Dostosowania: dziecko może wybrać jeden przedmiot albo narysować własny pomysł. Nie musi ujawniać osobistych doświadczeń związanych z przeciążeniem.
Co obserwować? Rozpoznawanie preferencji, podejmowanie decyzji, szacunek dla potrzeb innych.
6. Poszukiwacze podobieństw
Cel: rozwijanie uważności społecznej i umiejętności dostrzegania wspólnych zainteresowań.
Materiały: karty przedstawiające ulubione aktywności.
Uczniowie otrzymują obrazki lub wybierają karty z czynnościami, które lubią.
Nauczyciel proponuje:
„Znajdźmy dwie rzeczy, które lubi więcej niż jedna osoba”.
Dzieci mogą dobierać się w pary, ale nie muszą.
Można również stworzyć wspólną tablicę podobieństw.
Dostosowania: uczeń może pracować z nauczycielem, samodzielnie albo w małej grupie. Nie zmuszamy nikogo do szukania partnera ani nie oceniamy popularności zainteresowań.
Co obserwować? Rozpoznawanie wspólnych tematów, gotowość do komunikowania preferencji.
7. Most współpracy
Cel: planowanie, rozwiązywanie problemów i rozwijanie motoryki małej.
Materiały: papier, karton, duże klocki, taśma papierowa.
Zadaniem grupy jest zbudowanie mostu, po którym można przesunąć mały zabawkowy pojazd.
Uczniowie ustalają, jakich materiałów potrzebują i w jaki sposób je połączą.
Każdy może wybrać rolę: projektanta, konstruktora, osoby sprawdzającej stabilność lub dokumentującej przebieg pracy.
Dostosowania: zadanie można wykonać w parach lub indywidualnie, a następnie porównać rozwiązania. Dziecko z trudnościami motorycznymi może wskazywać kolejne kroki.
Co obserwować? Planowanie, elastyczność poznawczą, komunikację zadaniową i proszenie o pomoc.
8. Detektywi pamięci
Cel: rozwijanie pamięci wzrokowej, koncentracji i współdziałania.
Materiały: sześć dużych ilustracji znanych przedmiotów.
Nauczyciel pokazuje uczniom zestaw obrazków, a następnie zakrywa jeden z nich.
Zadaniem jest ustalenie, czego brakuje.
Uczniowie mogą wspólnie szukać odpowiedzi, korzystając z obrazków pomocniczych.
W kolejnej rundzie jedna osoba przygotowuje zagadkę dla pozostałych.
Dostosowania: liczbę elementów zmniejszamy do dwóch lub trzech. Dziecko może wskazać odpowiedź, zamiast ją wypowiadać. Nie stosujemy limitu czasu.
Co obserwować? Strategie zapamiętywania, korzystanie ze wskazówek, komunikowanie odpowiedzi.
9. Ruch na własnych zasadach
Cel: rozwijanie koordynacji, orientacji przestrzennej i poczucia sprawczości.
Materiały: duże symbole ruchów, np. krok, obrót, uniesienie ręki, dotknięcie kolana.
Uczniowie wybierają po jednym ruchu, z których powstaje wspólna sekwencja.
Każda osoba może wykonać ruch na swój sposób.
Przykładowo „obrót” może oznaczać obrót całego ciała, dłoni lub figurki na stole.
Dostosowania: wszystkie zadania powinny mieć wersję siedzącą. Nie wymagamy biegania, skakania ani naśladowania ruchów, które sprawiają dziecku trudność.
Co obserwować? Dokonywanie wyboru, planowanie ruchu, koordynację i reagowanie na uzgodnione sygnały.
10. Nasz słownik życzliwości
Cel: rozwijanie komunikacji funkcjonalnej i umiejętności wyrażania potrzeb.
Materiały: kartki z krótkimi komunikatami i symbolami.
Nauczyciel proponuje stworzenie klasowego słownika zwrotów, które pomagają we współpracy.
Przykłady:
- „Czy mogę dołączyć?”
- „Potrzebuję pomocy”.
- „Wolę teraz popatrzeć”.
- „Nie chcę, żeby mnie dotykano”.
- „Możemy zrobić to inaczej?”
- „Dziękuję za pomoc”.
Uczniowie wybierają komunikaty, które chcieliby umieścić na wspólnym plakacie.
Dostosowania: zwroty mogą być przedstawione za pomocą symboli AAC. Nie wymagamy odgrywania scenek ani powtarzania zdań, jeśli dziecko nie chce tego robić.
Co obserwować? Rozumienie funkcji komunikatów, korzystanie z nich podczas rzeczywistych sytuacji.
11. Tajemnicza przesyłka
Cel: rozwijanie rozumienia instrukcji, pamięci słuchowej i współpracy.
Materiały: pudełko, obrazki, papierowe koperty.
Nauczyciel przygotowuje przesyłkę zawierającą zadanie dla grupy.
Przykład:
„W pudełku znajduje się obrazek drzewa. Waszym zadaniem jest stworzyć wokół niego wspólny ogród”.
Uczniowie decydują, co dodać do ilustracji.
Jedna osoba może rysować, druga wybierać kolory, trzecia układać elementy.
Dostosowania: instrukcję można przedstawić na obrazkach, podzielić na krótkie etapy lub powtórzyć. Dziecko może pracować obok grupy i dołączyć swój element później.
Co obserwować? Rozumienie poleceń, pamięć, planowanie i samodzielne wybory.
12. Klasowa mozaika – razem, ale po swojemu
Cel: budowanie poczucia przynależności, rozwijanie ekspresji i współpracy.
Materiały: duży arkusz papieru, kolorowe kwadraty, kredki, klej.
Każdy uczeń otrzymuje własny fragment mozaiki.
Może go ozdobić dowolnym wzorem, symbolem zainteresowania lub kolorem.
Następnie wszystkie elementy zostają połączone w jeden obraz.
Nauczyciel podsumowuje:
„Każdy fragment wygląda inaczej. Wszystkie są częścią naszej wspólnej pracy”.
Dostosowania: uczeń może przygotować element w innym czasie, wybrać gotowy wzór albo wskazać miejsce jego umieszczenia.
Co obserwować? Poczucie sprawczości, samodzielność i gotowość do uczestnictwa we wspólnym projekcie.
Gotowy scenariusz zajęć integracyjnych – 45 minut
Temat: Razem, ale po swojemu – poznajemy się i współpracujemy
Grupa: klasy I–III szkoły podstawowej, z możliwością dostosowania do starszych uczniów.
Cele: budowanie poczucia przynależności, rozwijanie komunikacji, dokonywania wyborów, współpracy i poszanowania granic.
Materiały: obrazki zainteresowań, duży arkusz papieru, klocki, symbole AAC, plan wizualny.
Przebieg
1. Powitanie i plan zajęć – 5 minut
Nauczyciel pokazuje kolejność aktywności. Wyjaśnia, że można uczestniczyć na różne sposoby, poprosić o pomoc i skorzystać z przerwy.
2. Mapa naszych zainteresowań – 10 minut
Uczniowie wybierają obrazki przedstawiające ulubione aktywności. Powstaje wspólna mapa zainteresowań klasy.
3. Budujemy jedno miasto – 15 minut
Uczniowie wybierają role i tworzą wspólną konstrukcję. Nauczyciel wspiera komunikację, ale nie narzuca jednego sposobu współpracy.
4. Nasz słownik życzliwości – 10 minut
Grupa wybiera zwroty pomagające w codziennym kontakcie. Nauczyciel przygotowuje wspólny plakat.
5. Podsumowanie – 5 minut
Uczniowie mogą dokończyć zdanie:
„Dzisiaj podobało mi się…”.
Mogą też wskazać symbol, narysować odpowiedź albo zdecydować, że nie chcą jej udzielać.
Zajęcia kończą się pokazaniem symbolu KONIEC i zapowiedzią kolejnej aktywności.
Jak dostosować zajęcia integracyjne do potrzeb uczniów?
| Potrzeba | Przykładowe dostosowanie |
|---|---|
| Autyzm | Plan wizualny, przewidywalność, możliwość obserwowania i wyboru partnera |
| ADHD | Krótkie etapy, ruch, przerwy, jasne instrukcje |
| Trudności komunikacyjne | AAC, obrazki, gesty, dodatkowy czas na odpowiedź |
| Mutyzm wybiórczy | Udział bez obowiązku mówienia, komunikacja niewerbalna |
| Niepełnosprawność intelektualna | Konkretne materiały, modelowanie, mniejsza liczba kroków |
| Trudności motoryczne | Wersje siedzące, dostępne stanowiska, możliwość kierowania działaniem |
| Nadwrażliwość sensoryczna | Ograniczenie hałasu, spokojne miejsce, możliwość przerwy |
Dostosowania należy dobierać do indywidualnego funkcjonowania ucznia, a nie wyłącznie na podstawie diagnozy.
Integracja a TUS i zajęcia rewalidacyjne
Zabawy integracyjne mogą być wykorzystywane w różnych formach pracy, ale ich cele nie są identyczne.
Podczas godziny wychowawczej najważniejsze jest tworzenie warunków do poznawania się, współpracy i budowania bezpiecznej atmosfery w klasie.
Podczas TUS wybrane aktywności mogą służyć ćwiczeniu konkretnych umiejętności, takich jak proszenie o pomoc, komunikowanie granic, negocjowanie zasad czy rozwiązywanie nieporozumień.
Podczas zajęć rewalidacyjnych można wykorzystać elementy zabaw odpowiednio do indywidualnych potrzeb i celów zapisanych w IPET. Nie należy jednak zakładać, że każde dziecko autystyczne musi ćwiczyć kontakt wzrokowy, naśladowanie zachowań rówieśników czy uczestnictwo w dużej grupie.
Celem wsparcia powinno być zwiększanie możliwości komunikacji, samodzielności i uczestnictwa, a nie ukrywanie cech autystycznych.
Jak obserwować efekty zajęć integracyjnych?
Nie warto mierzyć skuteczności integracji wyłącznie liczbą rozmów, kontaktów wzrokowych czy wspólnych zabaw.
Uczeń, który wcześniej unikał głośnych aktywności, może zrobić ważny krok, wybierając zadanie, komunikując potrzebę przerwy albo uczestnicząc w projekcie z jednym kolegą.
Pomocne pytania obserwacyjne:
- Czy uczeń miał możliwość dokonania wyboru?
- Czy mógł komunikować potrzeby w dostępny dla siebie sposób?
- Czy uczestniczył w zadaniu na własnych zasadach?
- Czy rówieśnicy respektowali jego granice?
- Jakie warunki ułatwiały współpracę?
- Czy po zajęciach uczeń sygnalizował komfort lub dyskomfort?
Przykładowy zapis do dokumentacji
„Uczeń uczestniczył w zadaniu konstrukcyjnym w trzyosobowym zespole. Samodzielnie wybrał rolę projektanta i komunikował propozycje za pomocą krótkich wypowiedzi oraz wskazywania elementów. Korzystał z wcześniej przedstawionego planu. W trakcie zajęć zgłosił potrzebę przerwy, po której powrócił do aktywności. W dalszej pracy wskazane jest utrzymanie możliwości wyboru roli i przewidywalnej organizacji zadania”.
Opis dotyczy zaobserwowanych zachowań i warunków wsparcia. Nie zawiera oceny osobowości ani porównywania ucznia z rówieśnikami.
Czego unikać podczas integracji ucznia z autyzmem?
Warto zrezygnować z praktyk, które mogą naruszać poczucie bezpieczeństwa:
- obowiązkowego przytulania, podawania ręki i dotykania innych osób;
- zmuszania do wypowiedzi przed całą klasą;
- eliminowania uczniów za wolniejszą reakcję;
- karania za potrzebę przerwy;
- nagłych, głośnych sygnałów bez zapowiedzi;
- komentowania diagnozy dziecka bez jego zgody i odpowiednich podstaw;
- wymagania identycznego sposobu okazywania emocji i zainteresowania.
Zamiast pytać: „Dlaczego uczeń nie chce się integrować?”, warto zapytać:
„Co możemy zmienić w organizacji zajęć, aby uczeń miał rzeczywistą możliwość uczestnictwa?”
Najczęstsze pytania nauczycieli
Jak integrować ucznia z autyzmem, który nie chce bawić się w grupie?
Najpierw warto ustalić, czy dziecko nie chce uczestniczyć w konkretnej aktywności, czy potrzebuje innej formy kontaktu. Można zaproponować pracę równoległą, współpracę z jedną osobą lub udział przez obserwację. Nie należy traktować odmowy jako niepowodzenia integracji.
Jakie zabawy integracyjne sprawdzą się w klasach I–III?
Dobrym punktem wyjścia są wspólne projekty konstrukcyjne, historie obrazkowe, mapy zainteresowań i zadania wymagające podziału ról. Ważne, aby każda aktywność miała kilka sposobów uczestnictwa.
Czy zabawy integracyjne mogą być częścią TUS?
Tak, jeśli są dobrane do konkretnych celów i potrzeb uczestników. Sama zabawa grupowa nie oznacza jeszcze treningu umiejętności społecznych. Potrzebne są odpowiednie cele, wsparcie, obserwacja i możliwość wykorzystania umiejętności w codziennych sytuacjach.
Czy uczeń musi utrzymywać kontakt wzrokowy podczas współpracy?
Nie. Kontakt wzrokowy nie jest warunkiem skutecznej komunikacji ani dowodem zainteresowania drugą osobą. Uczeń może słuchać, rozumieć i współpracować bez patrzenia rozmówcy w oczy.
Integracja nie kończy się wraz z lekcją
Zajęcia integracyjne mogą pomóc uczniom lepiej się poznać, ale relacje rówieśnicze rozwijają się również podczas przerw. Warto sprawdzić, czy uczeń ma możliwość odpoczynku, wyboru aktywności i bezpiecznego dołączania do innych dzieci.
Przeczytaj: Uczeń z autyzmem na przerwie – jak stworzyć mapę bezpiecznej przerwy?.
Od integracji do indywidualnego wsparcia
Obserwacje z zajęć grupowych mogą pomóc nauczycielowi rozpoznać mocne strony ucznia, preferowane sposoby komunikacji oraz warunki sprzyjające współpracy. Wnioski warto wykorzystać podczas planowania zajęć rewalidacyjnych i oceny skuteczności wsparcia.
Integracja zaczyna się od poczucia bezpieczeństwa
Najważniejszym rezultatem zajęć integracyjnych nie jest to, że wszyscy uczniowie wykonali identyczne zadanie.
Znacznie ważniejsze jest, czy każde dziecko miało możliwość uczestniczenia bez presji, komunikowania swoich potrzeb i doświadczania szacunku ze strony innych.
Dobra integracja nie wymaga rezygnacji z indywidualności.
Pozwala być częścią grupy bez konieczności udawania kogoś innego.
Więcej materiałów dla nauczycieli – autyzmwszkole.com Premium
Jeśli pracujesz z uczniem ze spektrum autyzmu, pomocne mogą być również gotowe narzędzia do obserwacji funkcjonowania, planowania wsparcia i dokumentowania postępów.
W autyzmwszkole.com Premium dostępne są m.in. programy zajęć rewalidacyjnych, materiały do IPET i WOPFU, arkusze obserwacji oraz narzędzia wspierające komunikację i samoregulację.
Dostęp Premium: 10 zł miesięcznie.
Zobacz materiały i subskrypcję Premium
Autorski materiał edukacyjny opracowany dla autyzmwszkole.com.
Aktualizacja: listopad 2026.
