Czym jest model SCERTS?
Model SCERTS (Social Communication, Emotional Regulation, Transactional Support), stworzony przez Barry’ego Prizanta i jego zespół, to nowoczesne, holistyczne podejście do wspierania rozwoju dzieci i młodzieży z autyzmem. W odróżnieniu od tradycyjnych terapii skupionych na eliminacji „zachowań trudnych”, model SCERTS koncentruje się na rozwoju komunikacji społecznej, regulacji emocjonalnej i budowaniu motywującego środowiska edukacyjnego.
Trzy filary modelu SCERTS:
- Social Communication (SC) – rozwój spontanicznej, funkcjonalnej komunikacji oraz relacji społecznych.
- Emotional Regulation (ER) – nauka radzenia sobie z emocjami i stresem, zarówno samodzielnie, jak i z pomocą dorosłych.
- Transactional Support (TS) – systemowe wsparcie otoczenia ucznia (nauczycieli, rodziny, środowiska szkolnego).
Wspieranie tożsamości ucznia z autyzmem
W modelu SCERTS tożsamość dziecka nie jest postrzegana przez pryzmat diagnozy czy deficytów, ale przez indywidualne różnice i potrzeby. Barry Prizant pisze:
„Celem jest stworzenie historii sukcesów dziecka ze spektrum autyzmu, która dodatkowo motywuje je do szukania kontaktów społecznych i wyzwań”
(Barry M. Prizant, SCERTS Manual)
Jak budować pozytywną tożsamość ucznia?
- Dając dziecku przestrzeń do autentycznej komunikacji (także alternatywnej, np. obrazkowej),
- Pozwalając mu działać we własnym tempie i z jego mocnymi stronami,
- Wzmacniając poczucie sprawczości i możliwości wpływu na otoczenie,
- Pokazując, że różnorodność nie oznacza „gorszości”, ale inny sposób istnienia w świecie.
Motywacja w spektrum autyzmu – klucz do nauki i relacji
Dla wielu dzieci z ASD motywacja nie wynika z nagród, ale z poczucia zrozumienia, bezpieczeństwa i sukcesu. Model SCERTS uwzględnia to, tworząc środowisko, w którym dziecko może rozwijać motywację wewnętrzną poprzez:
- codzienne sytuacje dające szansę na udane interakcje,
- emocjonalne wsparcie, które zmniejsza stres i ułatwia koncentrację,
- partycypację w procesie uczenia się (uczeń jako aktywny uczestnik, nie bierny odbiorca).
Wsparcie transakcyjne – kluczowy komponent budowania tożsamości
Transactional Support (TS) to nie tylko dostosowanie materiałów czy warunków nauki. To przede wszystkim:
- świadoma postawa dorosłych – empatyczna, akceptująca, elastyczna,
- strategie wizualne i organizacyjne ułatwiające zrozumienie świata,
- partnerstwo z rodziną i zespołem specjalistów, wspierające rozwój tożsamości dziecka jako osoby kompetentnej.
Odwołanie do polskich wytycznych edukacyjnych
Model SCERTS wpisuje się w kierunki i zasady wskazane w polskich dokumentach edukacyjnych, takich jak:
- Rozporządzenie MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci z niepełnosprawnościami,
- Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny (IPET) – SCERTS może stanowić ramy do opracowania celów z obszaru komunikacji, emocji i wsparcia,
- WOPFU (Wielospecjalistyczna Ocena Poziomu Funkcjonowania Ucznia) – komponenty SCERTS odpowiadają kluczowym obszarom obserwacji i planowania wsparcia.
Zgodnie z tymi wytycznymi, szkoły są zobowiązane do zapewnienia wsparcia nie tylko w zakresie dydaktycznym, ale również społeczno-emocjonalnym. Model SCERTS dostarcza narzędzi do realizacji tego celu w sposób systemowy, empatyczny i ukierunkowany na rozwój osobisty ucznia.
Dlaczego SCERTS to przyszłość edukacji inkluzyjnej?
- opiera się na najnowszych badaniach neuropsychologicznych i wiedzy o neuroróżnorodności,
- wzmacnia relacje, a nie jedynie zachowania,
- wspiera rozwój dziecka jako całości – komunikacyjny, emocjonalny, tożsamościowy.
W świecie edukacji, który coraz częściej stawia na empatię, różnorodność i dobrostan ucznia, model SCERTS jest praktyczną i skuteczną odpowiedzią na realne potrzeby dzieci w spektrum autyzmu.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
1. Czy model SCERTS może być stosowany w polskich szkołach?
Tak. Jego założenia są zgodne z polskim prawem oświatowym i mogą być integrowane z IPET oraz WOPFU.
2. Czy SCERTS zastępuje inne terapie (np. ABA)?
Nie. SCERTS może współistnieć z innymi podejściami, ale wnosi holistyczną i relacyjną perspektywę, często pomijaną w tradycyjnych metodach.
3. Jak wdrożyć SCERTS w praktyce?
Poprzez szkolenia nauczycieli, współpracę zespołów interdyscyplinarnych i indywidualne podejście do ucznia – SCERTS to nie metoda „na sztywno”, ale proces zmiany podejścia.
Poniżej znajdziesz przykładowy model SCERTS zaadaptowany do realiów polskiej szkoły podstawowej, z odniesieniem do dokumentów takich jak IPET, WOPFU oraz obowiązujących rozporządzeń. Jest to uproszczony i praktyczny przykład wdrożenia komponentów SCERTS w pracy z uczniem ze spektrum autyzmu – z naciskiem na wspieranie komunikacji, regulacji emocjonalnej oraz tożsamości ucznia.
📘 Przykładowy model SCERTS dla polskich szkół
Imię ucznia: Adam
Wiek: 9 lat
Diagnoza: zaburzenia ze spektrum autyzmu (F84.0)
Poziom funkcjonowania: uczeń werbalny, trudności w regulacji emocji, unika kontaktu wzrokowego, ma trudności w inicjowaniu kontaktu.
🎯 Cele ogólne w modelu SCERTS
| Obszar | Cel rozwojowy |
|---|---|
| Social Communication (SC) | Wzmacnianie intencji komunikacyjnej i spontaniczności wypowiedzi, rozwijanie kontaktu wzrokowego i współdziałania z rówieśnikami. |
| Emotional Regulation (ER) | Rozpoznawanie i sygnalizowanie emocji (słownie lub za pomocą obrazków), stosowanie prostych technik wyciszających (np. oddychanie, pudełko sensoryczne). |
| Transactional Support (TS) | Stworzenie wspierającego środowiska edukacyjnego: wizualizacje, plan dnia, przewidywalność, współpraca nauczycieli i rodziców. |
🧠 SOCIAL COMMUNICATION – Komunikacja społeczna
🔹 Cele IPET / WOPFU:
- Uczeń samodzielnie zgłasza potrzebę przerwy, pomocy lub zmiany aktywności (3/5 razy dziennie).
- Inicjuje kontakt z nauczycielem lub kolegą w przewidywalnych sytuacjach społecznych (np. w czasie zabawy, przy wspólnym zadaniu).
🔹 Strategie SCERTS:
- Karty komunikacyjne (np. „Chcę odpocząć”, „Potrzebuję pomocy”),
- Scenki z pacynkami do nauki zwrotów społecznych,
- Codzienne „okienko komunikacyjne” – 5 minut rozmowy z nauczycielem w ustalonej porze.
🌀 EMOTIONAL REGULATION – Regulacja emocji
🔹 Cele IPET / WOPFU:
- Uczeń potrafi rozpoznać i nazwać podstawowe emocje (radość, złość, strach, smutek).
- W sytuacji stresowej stosuje wcześniej ustalone strategie wyciszające (np. pudełko z piaskiem, oddychanie, „cicha strefa”).
🔹 Strategie SCERTS:
- Skala emocji (1–5) z kolorami i buźkami,
- Pudełko sensoryczne w klasie dostępne cały czas,
- „Plan B” – co zrobić, gdy coś pójdzie nie tak (np. obrazkowy przewodnik „gdy się zdenerwuję”).
🧩 TRANSACTIONAL SUPPORT – Wsparcie transakcyjne
🔹 Cele środowiskowe IPET:
- Nauczyciele stosują komunikaty w formie wspierającej (nie oceniające, przewidywalne, krótkie).
- Uczeń ma dostęp do planu dnia i znanych rutyn, co zwiększa jego poczucie bezpieczeństwa.
🔹 Strategie SCERTS:
- Obrazkowy plan dnia na tablicy (z możliwością zaznaczania wykonanych aktywności),
- Wspólne przygotowanie „słownika klasowego” – znanych i lubianych przez ucznia komunikatów,
- Regularna współpraca z rodzicami – dzienniczek kontaktu, cotygodniowe podsumowania (np. „Co się udało?”).
💬 Wspieranie tożsamości i motywacji
🔹 Zapis w IPET (zgodny z SCERTS):
- Wzmacnianie pozytywnego obrazu siebie poprzez codzienne „cele sukcesu” (np. „Dziś potrafiłem/udało mi się poczekać”, „Udało mi się dokończyć rysunek”).
- Nazywanie mocnych stron ucznia w obecności innych (np. „Adam świetnie rysuje mapy!”).
🔹 Codzienne strategie:
- Tablica sukcesów: „Co mi się udało?”
- Kącik samodzielności: Uczeń wybiera aktywność, którą poprowadzi sam (np. rozdawanie materiałów).
📌 Uwagi dla zespołu nauczycielskiego:
- Modyfikuj polecenia do formy jednoznacznej, prostszej, z użyciem gestów i wizualizacji.
- Dawaj czas na reakcję i nie przerywaj ciszy – czas oczekiwania może być dłuższy.
- Uczeń lepiej funkcjonuje w strukturze – im mniej niespodzianek, tym większa gotowość do współpracy.
- Unikaj presji społecznej – nagradzaj wysiłek, nie perfekcję.
Model SCERTS można efektywnie zaadaptować do codziennej praktyki szkolnej w Polsce. Wspiera nie tylko rozwój komunikacji i regulacji emocjonalnej, ale – co niezwykle ważne – buduje pozytywną tożsamość ucznia i jego motywację wewnętrzną. Współczesna szkoła nie powinna tylko uczyć – powinna być przestrzenią, w której dziecko może doświadczyć siebie jako wartościowej, kompetentnej osoby.
Poniżej przykładowy model SCERTS dla przedszkola, dostosowany do potrzeb dziecka w spektrum autyzmu. Uwzględnia komponenty modelu SCERTS oraz zgodność z polskimi dokumentami: IPET, WOPFU i rozporządzeniem MEN.
📘 Przykładowy model SCERTS w przedszkolu – wspieranie rozwoju dziecka z autyzmem
Imię dziecka: Lenka
Wiek: 5 lat
Diagnoza: zaburzenia ze spektrum autyzmu (F84.0)
Funkcjonowanie: dziecko niewerbalne, komunikuje się gestem i obrazkami (PECS), silna potrzeba przewidywalności, trudności w radzeniu sobie z frustracją i zmianą.
🎯 Cele ogólne w modelu SCERTS (adaptacja do przedszkola)
| Obszar | Cel rozwojowy |
|---|---|
| Social Communication (SC) | Rozwój intencji komunikacyjnej, wskazywanie potrzeb za pomocą obrazków (PECS), kontakt wzrokowy i wspólna uwaga w czasie zabawy. |
| Emotional Regulation (ER) | Rozpoznawanie stanów napięcia, nauka prostych technik wyciszających (np. oddychanie, przytulenie misia, „butelka spokoju”). |
| Transactional Support (TS) | Zapewnienie stałej struktury dnia, wsparcie komunikacyjne (plansze, PECS), dostosowanie przestrzeni i języka dorosłych. |
🧠 SOCIAL COMMUNICATION – Komunikacja społeczna
🔹 Cele IPET / WOPFU:
- Dziecko sygnalizuje potrzeby (np. „pić”, „przerwa”, „pomoc”) za pomocą obrazków lub gestów – min. 3 razy dziennie.
- Uczestniczy w zabawie równoległej i/lub wspólnej z rówieśnikiem przez min. 5 minut (np. zabawa klockami, piaskiem).
🔹 Strategie SCERTS w przedszkolu:
- Komunikacja za pomocą PECS (fazy 2–3): wybieranie obrazka i podawanie nauczycielowi.
- Codzienna „rozmowa z planszą”: dziecko wybiera obrazek nastroju i ulubionej zabawy.
- Rytuał poranny: wspólne wskazywanie symbolu pogody, nastroju, obecności.
🌀 EMOTIONAL REGULATION – Regulacja emocji
🔹 Cele IPET / WOPFU:
- Dziecko potrafi samodzielnie lub z pomocą wybrać sposób wyciszenia, gdy pojawi się napięcie.
- Reaguje spokojnie na zmianę aktywności lub zakończenie zabawy (z pomocą nauczyciela lub struktury wizualnej).
🔹 Strategie SCERTS w przedszkolu:
- „Butelka spokoju”, woreczki sensoryczne i miś-przytulanka dostępne w kąciku wyciszenia.
- Zegar obrazkowy odliczający czas aktywności (np. 5–3–1 minutka).
- Plansza „Co czuję?” – dziecko pokazuje lub nauczyciel wskazuje z dzieckiem buźkę.
🧩 TRANSACTIONAL SUPPORT – Wsparcie transakcyjne
🔹 Cele IPET / WOPFU:
- Przestrzeń edukacyjna przewidywalna, wizualna, dostosowana do potrzeb sensorycznych dziecka.
- Nauczyciel stosuje komunikaty prostymi słowami, wspiera gestem, nie przyspiesza odpowiedzi dziecka.
🔹 Strategie SCERTS w przedszkolu:
- Plan dnia w formie obrazkowej z możliwością odwracania wykonanych aktywności.
- Obrazki-emocje i komunikaty rozmieszczone w całej sali (np. przy toalecie: „pomóż mi”, „gotowe”).
- Cicha przestrzeń z miękkimi poduszkami, światłem przytłumionym i materiałami wyciszającymi.
🌱 Wspieranie tożsamości i motywacji
🔹 Zapis w IPET:
- Dziecko codziennie ma możliwość wyboru aktywności (np. wybieranie zabawy z 2 opcji).
- Budowanie tożsamości poprzez rytuał „Co umiem dziś?” – dziecko wskazuje osiągnięcia lub ulubioną aktywność.
🔹 Dodatkowe działania:
- Plansza „Umiem!” – dziecko przykleja obrazki z rzeczami, które potrafi zrobić (np. „umyłem ręce”, „zbudowałem wieżę”).
- Nauczyciel nazywa i chwali zachowania jako sukcesy (np. „Lenka pięknie pokazała, co chce!”).
📝 Uwagi dla zespołu przedszkolnego
- Unikaj pośpiechu i daj czas na reakcję – dziecko może potrzebować kilku sekund na odpowiedź.
- Nie wymagaj natychmiastowego kontaktu wzrokowego – buduj go stopniowo przez wspólne działania.
- Chwal komunikację w każdej formie – każde wskazanie, gest, obrazek to sukces.
Model SCERTS daje w przedszkolu realne narzędzia do budowania u dziecka z autyzmem nie tylko umiejętności komunikacyjnych, ale też poczucia bezpieczeństwa, własnej wartości i radości z działania. Kluczem jest nie szybka nauka „schematów”, ale wspieranie autentycznej motywacji i tożsamości dziecka.
Podsumowanie
Model SCERTS nie tylko uczy komunikacji, ale pomaga dzieciom zbudować poczucie własnej wartości i motywację do działania. To narzędzie przyszłości w edukacji włączającej, oparte na szacunku, zrozumieniu i autentycznym dialogu z uczniem.
📚 Źródła i inspiracje:
- Prizant, B. M., Wetherby, A. M., Rubin, E., & Laurent, A. C. (2006). The SCERTS Model: A Comprehensive Educational Approach for Children with Autism Spectrum Disorders.
- Eric.ed.gov – SCERTS as a Comprehensive Approach
- Medbridge.com – The SCERTS Approach
- Rozporządzenie MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r.
- Wytyczne do tworzenia IPET i WOPFU
