Zajęcia logopedyczne dla dzieci z autyzmem – scenariusz i ćwiczenia

Zajęcia logopedyczne dla dzieci z autyzmem – gotowy scenariusz i ćwiczenia komunikacyjne

Scenariusz zajęć dla przedszkolaków i uczniów klas 1–3 | 25–30 minut | Materiał do wykorzystania w przedszkolu, szkole i terapii indywidualnej

Zajęcia logopedyczne z dzieckiem w spektrum autyzmu nie muszą zaczynać się od powtarzania głosek przed lustrem. Czasem ważniejszym krokiem jest samodzielne poproszenie o ulubioną zabawkę, wyrażenie odmowy, dokonanie wyboru albo zakomunikowanie, że potrzebna jest przerwa.

Rozwijanie mowy i komunikacji wymaga uwzględnienia indywidualnego profilu dziecka: jego sposobu porozumiewania się, rozumienia języka, zainteresowań, możliwości artykulacyjnych i potrzeb sensorycznych.

Poniższy scenariusz łączy zabawę tematyczną, ćwiczenia słuchowe, rozwijanie słownictwa i komunikację funkcjonalną. Zawiera również wariant ćwiczeń artykulacyjnych dla dzieci, które pracują nad utrwalaniem głoski „sz”.

Scenariusz zajęć: „Tajemnicze pudełko – odkrywam, nazywam, opowiadam”

Grupa docelowa: dzieci w wieku około 4–9 lat, w tym dzieci w spektrum autyzmu, z opóźnionym rozwojem mowy, trudnościami językowymi i komunikacyjnymi.

Czas: 25–30 minut, z możliwością skrócenia i podziału na kilka krótszych aktywności.

Forma: zajęcia indywidualne lub w małej grupie.

Cel główny: rozwijanie komunikacji funkcjonalnej, rozumienia języka, słownictwa i umiejętności uczestniczenia w naprzemiennej aktywności komunikacyjnej.

Cele szczegółowe

W zależności od indywidualnych możliwości dziecko:

• komunikuje wybór przedmiotu lub aktywności;
• wyraża prośbę, odmowę lub potrzebę pomocy;
• rozpoznaje i nazywa przedmioty codziennego użytku;
• rozumie proste instrukcje i pytania;
• ćwiczy naprzemienność w zabawie;
• rozwija wypowiedzi od pojedynczych słów do zdań;
• rozpoznaje wybrane dźwięki i cechy brzmieniowe słów;
• utrwala ćwiczone wcześniej głoski, jeśli wynika to z indywidualnego planu terapii.

Metody: modelowanie językowe, zabawa oparta na zainteresowaniach dziecka, wspólne działanie, podpowiedzi wizualne, komunikacja wspomagająca i alternatywna (AAC), ćwiczenia słuchowo-językowe oraz indywidualnie dobrane ćwiczenia artykulacyjne.

Pomoce: nieprzezroczyste pudełko, kilka znanych dziecku przedmiotów, obrazki przedstawiające te przedmioty, plansza wyboru, symbole „jeszcze”, „koniec”, „pomoc”, „przerwa”, kartki, kredki i opcjonalnie lusterko.

Przebieg zajęć

1. Powitanie i wybór aktywności – 3 minuty

Nauczyciel przedstawia prosty plan zajęć:

WYBIERAM → ODKRYWAM → BAWIĘ SIĘ → KOŃCZĘ

Pokazuje dziecku dwa przedmioty, np. samochodzik i piłkę.

Mówi: „Możesz wybrać, od czego zaczniemy”.

Dziecko może odpowiedzieć słowem, gestem, wskazaniem, spojrzeniem kierunkowym lub za pomocą AAC.

Nauczyciel modeluje odpowiednią wypowiedź, np. „Wybieram piłkę”, ale nie wymaga jej powtórzenia.

Dostosowanie: dziecko, które potrzebuje większej przewidywalności, może najpierw obejrzeć wszystkie przedmioty. Nie wymagamy kontaktu wzrokowego ani wypowiedzi ustnej jako warunku rozpoczęcia zabawy.

2. Tajemnicze pudełko – odkrywanie i nazywanie – 5 minut

W pudełku znajdują się cztery przedmioty: samochodzik, łyżka, klocek i piłka.

Dziecko wybiera jeden z nich.

Nauczyciel dostosowuje wypowiedzi do poziomu rozwoju językowego:

Poziom 1 – komunikacja przedjęzykowa lub AAC

• „Piłka”.
• „Jeszcze?”.
• „Chcesz piłkę czy klocek?”.

Dziecko może wskazać symbol lub przedmiot.

Poziom 2 – pojedyncze słowa

• „Co to?”.
• „Piłka”.
• „Duża czy mała?”.
• „Co robi piłka?”.

Poziom 3 – zdania

• „Do czego służy ten przedmiot?”.
• „Co możemy z nim zrobić?”.
• „Opowiedz, gdzie widziałeś podobną rzecz”.

Prowadzący rozszerza wypowiedzi dziecka bez nadmiernego poprawiania.

Przykład:

Dziecko: „Auto”.

Nauczyciel: „Tak, czerwone auto. Auto jedzie”.

3. Zabawa słuchowa „Co słyszysz?” – 4 minuty

Nauczyciel przygotowuje trzy pary znanych dziecku słów, np. „kot – płot”, „dom – tom”, „kasa – kasza”.

Dobór par zależy od celu zajęć. Para „kasa – kasza” może posłużyć do różnicowania głosek /s/ i /sz/, ale nie jest obowiązkowa dla każdego dziecka.

Prowadzący wypowiada słowo, a dziecko wskazuje odpowiedni obrazek.

Możliwe warianty:

• dopasowanie usłyszanego słowa do ilustracji;
• rozpoznawanie, czy dwa słowa brzmią tak samo;
• wskazywanie przedmiotu na podstawie jego nazwy;
• samodzielne wypowiadanie słów przez dziecko, jeśli jest na to gotowe.

Nie stosujemy długich serii powtórzeń, jeżeli dziecko wykazuje zmęczenie lub spadek zainteresowania.

4. Zabawa komunikacyjna „Zbudujmy coś razem” – 6 minut

Nauczyciel proponuje budowanie garażu z klocków albo toru dla samochodów.

Materiały są dostępne dziecku, a prowadzący tworzy naturalne okazje do komunikowania potrzeb.

Przykładowe komunikaty:

• „Który klocek wybierasz?”.
• „Potrzebujesz pomocy?”.
• „Jeszcze jeden?”.
• „Gdzie postawimy samochód?”.
• „Chcesz zmienić zabawę?”.

Dziecko może prosić, komentować, odmawiać i proponować własne rozwiązania.

Nauczyciel respektuje komunikaty „nie”, „stop” i „koniec”.

Cel: dziecko doświadcza, że jego komunikacja ma rzeczywisty wpływ na przebieg wspólnej aktywności.

5. Ćwiczenia artykulacyjne „Szum w lesie” – 5 minut

Wariant przeznaczony wyłącznie dla dzieci, u których logopeda wcześniej uzyskał prawidłową realizację głoski „sz” i zalecił jej utrwalanie.

Nauczyciel pokazuje obrazek lasu, szalika, szafy i kosza.

Najpierw modeluje głoskę „sz”, a następnie proponuje krótkie zadania:

Etap A – głoska i sylaby

• sz;
• sza, szo, szu, szy;
• asza, oszo, uszu.

Etap B – wyrazy

• szafa;
• szalik;
• szyszka;
• kosz;
• mysz.

Etap C – krótkie zdania

• „Mysz jest mała”.
• „Szalik leży na półce”.
• „W koszu jest szyszka”.

Etap D – zabawa tematyczna

Dziecko wybiera ilustrację i układa krótką wypowiedź na jej temat.

Nie oczekujemy wielokrotnego powtarzania wszystkich słów. Liczba prób i poziom trudności zależą od indywidualnych zaleceń logopedy.

Ważne: ćwiczenie nie służy samodzielnemu wywoływaniu głoski. Jeśli dziecko jeszcze jej nie realizuje prawidłowo, zadanie zastępujemy aktywnością językową dostosowaną do jego potrzeb.

6. Zakończenie – „Co wybieram na koniec?” – 3 minuty

Nauczyciel pokazuje dwie propozycje: krótką zabawę piłką lub ponowne otwarcie tajemniczego pudełka.

Dziecko wybiera aktywność.

Następnie prowadzący podsumowuje zajęcia, nazywając konkretne działania:

„Wybrałeś samochód, poprosiłeś o klocek i powiedziałeś, że potrzebujesz pomocy”.

Dziecko może wskazać symbol „koniec”, pomachać, wypowiedzieć pożegnanie lub zakończyć zajęcia w inny akceptowany sposób.

Dostosowanie zajęć do potrzeb dziecka w spektrum autyzmu

Obszar	Przykładowe dostosowanie
Trudności z rozumieniem mowy	Krótkie komunikaty, gesty, obrazki, dodatkowy czas na odpowiedź
Komunikacja za pomocą AAC	Dostępny system AAC przez całe zajęcia, modelowanie komunikatów
Nadwrażliwość słuchowa	Spokojny głos, ograniczenie hałasu, rezygnacja z nieprzyjemnych dźwięków
Potrzeba przewidywalności	Wizualny plan, zapowiadanie zmian, możliwość wcześniejszego poznania pomocy
Trudności z utrzymaniem uwagi	Krótsze aktywności, wybór tematu, przerwy ruchowe
Trudności artykulacyjne	Cele ustalone przez logopedę, bez wymuszania powtarzania
Silne zainteresowania	Wykorzystanie ulubionych przedmiotów i tematów jako materiału językowego

Karta obserwacji po zajęciach

Po zakończeniu nauczyciel może uzupełnić krótką kartę.

Obserwowany obszar	Notatka
Sposób komunikowania wyboru
Samodzielne prośby i komentarze
Rozumienie poleceń
Wykorzystanie gestów lub AAC
Nowe słowa lub wypowiedzi
Reakcja na aktywności słuchowe
Realizacja celu artykulacyjnego, jeśli dotyczy
Potrzebne dostosowania na kolejne zajęcia

W obserwacji warto zapisać również rodzaj udzielonego wsparcia: samodzielnie, po modelowaniu, z podpowiedzią lub z pomocą prowadzącego.

Wskazówki dla nauczyciela i logopedy

Nie każde dziecko w spektrum autyzmu potrzebuje ćwiczeń artykulacyjnych. Niektóre dzieci mówią płynnie, ale mają trudności z rozumieniem złożonych wypowiedzi, komunikowaniem potrzeb lub prowadzeniem rozmowy. Inne korzystają z AAC i dopiero rozwijają mowę ustną.

Dlatego dobór celów powinien wynikać z indywidualnej diagnozy funkcjonowania komunikacyjnego, a nie wyłącznie z wieku dziecka czy rozpoznania autyzmu.

Nie należy również traktować dmuchania, kląskania czy innych niesłownych ćwiczeń motoryki narządów mowy jako obowiązkowego przygotowania do terapii artykulacyjnej. Ich skuteczność w poprawianiu wymowy nie została przekonująco potwierdzona. Znacznie ważniejsze jest ćwiczenie konkretnych umiejętności mownych i komunikacyjnych zgodnie z rozpoznanymi potrzebami.

Komunikacja wspomagająca i alternatywna nie stanowi przeszkody w rozwoju mowy. Może wspierać dziecko w wyrażaniu potrzeb, uczestniczeniu w zajęciach i rozwijaniu języka.

Najważniejszym rezultatem zajęć nie zawsze jest poprawnie wypowiedziana głoska. Może nim być pierwsza samodzielna prośba, komentarz, odmowa lub skuteczne porozumienie się z drugą osobą.

Literatura i źródła merytoryczne

1. American Speech-Language-Hearing Association – Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology.
2. McCauley R.J. i in. (2009), Evidence-Based Systematic Review: Effects of Nonspeech Oral Motor Exercises on Speech.
3. Effects of Augmentative and Alternative Communication Intervention on Speech Production in Children With Autism: A Systematic Review.
4. Cochrane – Non-speech oral motor treatment for children with developmental speech sound disorders.

Materiał edukacyjny do indywidualnego dostosowania. Nie zastępuje diagnozy logopedycznej ani specjalistycznego programu terapii.