Reforma26 w praktyce: uczenie przez doświadczenie, eksperyment, podział ról i dostosowania.
„Dobierzcie się w grupy. Wymyślcie rozwiązanie. Na koniec przedstawicie je klasie”.
Dla części uczniów to zaproszenie do ciekawej pracy. Dla innych — kilka trudnych zadań ukrytych w jednym poleceniu. Trzeba znaleźć grupę, porozumieć się z innymi, zrozumieć niepisane zasady, podzielić obowiązki i zaplanować działania. Potem jeszcze wystąpić przed klasą.
Uczeń z autyzmem może doskonale rozumieć temat, a mimo to nie rozpocząć pracy. Może mieć pomysł, którego nie zdąży przedstawić. Może wykonać swoją część, ale wycofać się przed prezentacją.
Praca projektowa staje się dostępna wtedy, gdy uczeń wie, co może zrobić, ma wpływ na sposób uczestnictwa i otrzymuje potrzebne wsparcie.
W kontekście Reformy26 warto przyjrzeć się nie tylko temu, jakie projekty realizować, lecz także temu, jak umożliwić udział uczniom o różnych potrzebach.
Reforma26: co już obowiązuje, a co jest kolejnym etapem?
Stan informacji: 19 listopada 2026 r.
Podstawę prawną nowych rozwiązań tworzą odrębne rozporządzenia dotyczące podstaw programowych oraz ramowych planów nauczania.
Rozporządzenie Ministra Edukacji z 11 marca 2026 r., ogłoszone 20 marca 2026 r., wprowadziło nowe podstawy programowe. Od roku szkolnego 2026/2027 stosuje się je w wychowaniu przedszkolnym oraz — stopniowo — w szkole podstawowej, zaczynając od klas I i IV. Osobny załącznik dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym stosuje się od tego samego roku szkolnego. Sama diagnoza autyzmu nie oznacza realizowania tego załącznika. api.sejm.gov.pl
Nowe podstawy uwzględniają praktyczne poznawanie świata, obserwacje, badania i eksperymentowanie. Przykładowo w wymaganiach dotyczących przyrody zapisano badanie przemian stanów skupienia wody oraz przeprowadzanie eksperymentów i analizowanie ich wyników. To konkretne wymagania edukacyjne, których realizację trzeba odnieść do etapu kształcenia i programu nauczania. api.sejm.gov.pl
Tydzień projektowy ma własny harmonogram. Zgodnie z rozporządzeniem z 12 marca 2026 r. zmieniającym ramowe plany nauczania:
| Rok szkolny | Klasy objęte obowiązkowym tygodniem projektowym |
|---|---|
| 2026/2027 | Może być organizowany w klasach IV–VIII |
| 2027/2028 | IV–V |
| 2028/2029 | IV–VI |
| 2029/2030 | IV–VII |
| Od 2030/2031 | IV–VIII |
W roku 2026/2027 nie należy więc przedstawiać tygodnia projektowego jako obowiązkowego dla wszystkich klas. Jednocześnie krótsze projekty można wykorzystywać w codziennej pracy dydaktycznej. eli.gov.pl
Opisany poniżej przykład jest autorską propozycją małego projektu badawczego, a nie urzędowym scenariuszem ani gotowym programem całego tygodnia projektowego.
Doświadczenie edukacyjne, eksperyment i projekt — jak je połączyć?
Na potrzeby planowania lekcji warto rozróżnić trzy pojęcia:
- Doświadczenie edukacyjne to sytuacja, w której uczeń działa, podejmuje decyzje, poznaje następstwa swoich działań i zastanawia się nad tym, czego się dowiedział. Nie musi dotyczyć przyrody.
- Eksperyment pozwala sprawdzić określone pytanie poprzez zaplanowane porównanie warunków i obserwację wyników.
- Projekt łączy działania wokół problemu lub celu. Może zawierać eksperyment, ale również wywiad, analizę informacji, wykonanie modelu czy przygotowanie rozwiązania dla szkolnej społeczności.
Uczenie przez doświadczenie nie wymaga rezygnacji z instrukcji ani kart pracy. Przejrzysta karta może pomóc zaplanować badanie i zachować wyniki. Ważne, aby wspierała rozumowanie, zamiast sprowadzać aktywność do odgadywania oczekiwanej odpowiedzi.
Więcej o tym podejściu przeczytasz w artykule „Czym są doświadczenia edukacyjne?”.
Dlaczego uczeń może znać odpowiedź i nadal nie uczestniczyć?
Przyczyną trudności nie zawsze jest brak zainteresowania tematem. Warto sprawdzić kilka możliwych barier.
| Sytuacja | Co może utrudniać udział? | Przykładowe wsparcie |
|---|---|---|
| „Wymyślcie coś razem” | Niejasny zakres zadania i trudność z rozpoczęciem | Pytanie badawcze, widoczny pierwszy krok |
| Kilka osób mówi jednocześnie | Trudność ze śledzeniem rozmowy | Kolejność wypowiedzi, zapis ustaleń |
| „Każdy niech coś zrobi” | Nieokreślona odpowiedzialność | Uzgodnione role i konkretne czynności |
| Zmiana pomysłu w trakcie | Konieczność szybkiej reorganizacji działania | Zapowiedź zmiany i aktualizacja planu |
| Prezentacja przed klasą | Obciążenie komunikacyjne lub lęk | Zdjęcia, nagranie, wskazanie wyniku, wypowiedź w parze |
| Mokre materiały, hałas, zapach | Dyskomfort sensoryczny | Inna rola, narzędzie, spokojniejsze stanowisko |
Są to propozycje do sprawdzenia z konkretnym uczniem. Nie każda osoba autystyczna potrzebuje tych samych dostosowań.
Dostęp do projektu nie powinien zależeć od gotowości do znoszenia bodźców, dotyku czy występu publicznego. Jednocześnie warto zapewnić uczniowi rzeczywisty wkład w badanie, zamiast automatycznie przydzielać mu rolę biernego obserwatora.
Mały projekt badawczy: „Co chroni kostkę lodu przed topnieniem?”
Grupa: przykładowo klasa IV, z dostosowaniem do możliwości uczniów.
Organizacja: zespoły trzy- lub czteroosobowe.
Czas: dwie lekcje; drugą można przeznaczyć na poprawienie rozwiązania i ponowne badanie.
Pytanie: która z wybranych osłon pozwoli zachować najwięcej lodu po takim samym czasie?
Projekt łączy obserwowanie przemiany fizycznej, porównywanie wyników, planowanie oraz komunikowanie wniosków.
Materiały
- jednakowe kostki lodu przygotowane w jednej foremce;
- trzy jednakowe, nietłukące się pojemniki;
- trzy podstawki;
- dwie osłony, np. sucha tkanina i folia bąbelkowa;
- minutnik;
- waga kuchenna — najlepiej z dokładnością do jednego grama;
- szczypce, ściereczka oraz kartka lub urządzenie do zapisu.
Jeden pojemnik pozostaje bez osłony. To punkt odniesienia.
Nauczyciel dobiera wielkość lodu i czas pomiaru po wcześniejszej próbie. Zbyt małe kostki mogą stopnieć przed końcem badania, a zbyt krótka obserwacja może nie pokazać wyraźnej różnicy.
Bezpieczeństwo: nie jemy lodu używanego do badania, nie przytrzymujemy go długo na skórze, od razu wycieramy rozlaną wodę. Można korzystać ze szczypiec i całkowicie zrezygnować z dotykania lodu.
Krok 1. Najpierw pokaż plan
Zapisz lub przedstaw obrazkowo:
pytanie → przewidywanie → przygotowanie → pomiar → porównanie → wniosek.
Powiedz:
„Sprawdzimy trzy warunki. Nie musimy wcześniej znać wyniku. Po badaniu powiemy, co rzeczywiście zauważyliśmy”.
Uczeń może przewidzieć wynik słownie, narysować go, wskazać materiał albo wybrać odpowiedź „jeszcze nie wiem”.
Krok 2. Uzgodnijcie role
Możliwe zadania:
- przygotowanie i oznaczenie pojemników;
- pilnowanie czasu;
- ważenie z pomocą;
- zapisywanie wyników;
- fotografowanie etapów;
- porównywanie danych.
Role można łączyć, zmieniać lub wykonywać w parze. Nie przypisuj ich na podstawie samej diagnozy.
Zapytaj:
„Które zadanie wybierasz? Przy czym potrzebujesz pomocy?”
Jeżeli uczniowi trudno wybrać, pokaż dwie konkretne możliwości. Wybór roli nie musi oznaczać zobowiązania do wykonywania jej przez całe zajęcia.
Krok 3. Zadbajcie o uczciwe porównanie
Wszystkie pojemniki powinny stać w podobnych warunkach, z dala od grzejnika i bezpośredniego słońca.
Do każdego wkładamy kostkę o możliwie podobnej masie. Dwa pojemniki otrzymują różne osłony, trzeci pozostaje nieosłonięty. Zaczynamy i kończymy pomiar w tym samym czasie.
Zapiszcie:
| Warunek | Masa lodu na początku | Masa pozostałego lodu po ustalonym czasie |
|---|---|---|
| Bez osłony | … | … |
| Osłona z tkaniny | … | … |
| Osłona z folii bąbelkowej | … | … |
Przed ważeniem pozostałego lodu należy w podobny sposób odsączyć wodę z każdej próbki. Nauczyciel pomaga ustalić jednakową procedurę.
Jeżeli nie ma wagi, można porównywać wygląd kostek na zdjęciach wykonanych w tych samych momentach. Trzeba wtedy zaznaczyć, że jest to mniej dokładne porównanie.
Krok 4. Wyciągnijcie wniosek z wyników
Pomocnicze początki zdań:
- „W naszym badaniu najwięcej lodu pozostało…”
- „Przewidywaliśmy…, a zaobserwowaliśmy…”
- „Wyniki były podobne, dlatego…”
- „Następnym razem sprawdzimy…”
Nie wymagaj oczekiwanego rezultatu. Jeśli różnica jest niewielka, to również wynik wart omówienia.
Wniosek powinien dotyczyć tych materiałów i warunków, a nie wszystkich możliwych osłon.
Krok 5. Zamieńcie eksperyment w projekt
Na kolejnej lekcji zespół projektuje poprawioną osłonę. Wybiera jedną zmianę, uzasadnia ją i ponownie sprawdza rozwiązanie.
Przyrodnicze pytanie staje się zadaniem projektowym: jak wykorzystać wynik badania, aby udoskonalić własną konstrukcję?
Uczniowie mogą przygotować trzy zdjęcia z podpisami, prostą tabelę, model lub krótkie nagranie. Plakat nie jest obowiązkowym zakończeniem każdego projektu.
Jak dostosować pracę bez odbierania uczniowi samodzielności?
Najpierw ogranicz bariery organizacyjne, dopiero potem oceniaj, ile pomocy potrzebuje uczeń.
Zamiast wielokrotnego „zabierz się do pracy” pokaż pierwszy krok:
„Oznacz pojemnik numerem jeden”.
Zamiast wykonywać zadanie za ucznia zapytaj:
„Wolisz zobaczyć przykład czy zrobić pierwszy pomiar razem?”
Zapewnij dostęp do komunikatów: POMOC, PRZERWA, NIE WIEM, POWTÓRZ, NIE CHCĘ DOTYKAĆ, MAM POMYSŁ — w używanym przez ucznia systemie komunikacji.
Krótkie odsunięcie się od stolika nie musi oznaczać rezygnacji z projektu. Ustalcie, jak uczeń może wrócić i skąd dowie się, na jakim etapie jest grupa.
Więcej propozycji organizacji spokojnych badań znajdziesz w materiale „Eksperymenty low-sensory: laboratorium przyrody dla ucznia z ASD”.
Informacja zwrotna: co uczeń zrozumiał, a nie tylko jak się zaprezentował?
Jeżeli celem było porównanie warunków topnienia, sprawdzaj przede wszystkim, czy uczeń:
- rozumie pytanie;
- zauważa potrzebę podobnych warunków;
- potrafi odczytać lub wskazać wynik;
- łączy wniosek z obserwacją.
Współpracę można omawiać osobno. Sprawność występu nie powinna przesłaniać rozumienia zjawiska.
Przykładowa informacja zwrotna:
„Wskazałeś, że pojemniki muszą stać w podobnym miejscu. Przy odczytywaniu tabeli skorzystałeś z zaznaczenia odpowiedniego wiersza. Następnym razem sprawdzimy, czy sam wybierzesz wynik potrzebny do porównania”.
Zamiast ogólnego „musisz bardziej współpracować” nazwij sytuację:
„Dwie osoby zaczęły jednocześnie zmieniać osłonę. Ustalmy, jak grupa zatwierdzi zmianę przed jej wykonaniem”.
Co zanotować po projekcie?
Projekt może dostarczyć użytecznych obserwacji dotyczących komunikacji, planowania i korzystania ze wsparcia. Jedno zadanie nie wystarcza jednak do ogólnej oceny możliwości ucznia.
Przykład fikcyjnej notatki:
Podczas pracy w trzyosobowym zespole uczeń wybrał zapisywanie wyników. Po wskazaniu pierwszego pola uzupełnił trzy wartości z odczytu wagi. Gdy równocześnie mówiło kilka osób, odsunął kartę i przestał pisać. Po ustaleniu kolejności wypowiedzi wrócił do zapisu. Wniosek przedstawił przez wskazanie odpowiedniego wiersza tabeli.
Notatka pokazuje sytuację, działanie, barierę i efekt wsparcia. Nie przypisuje uczniowi intencji ani nie zamienia pojedynczego zdarzenia w stałą cechę.
Nie każdą obserwację trzeba od razu dopisywać do IPET. Warto zestawić ją z innymi sytuacjami i omówić w zespole, jeśli pomaga lepiej zaplanować wsparcie.
Od obserwacji do dokumentacji — materiał Premium
Widzisz, co pomaga uczniowi, ale trudno Ci uporządkować opis?
W workbooku „Ocena funkcjonalna ucznia z ASD w praktyce” znajdziesz bank przykładów zapisów dotyczących sensoryki, funkcji wykonawczych, komunikacji i regulacji, a także przykłady opinii szkoły dla PPP oraz checklistę sensoryczną z odnośnikiem do PDF.
Przykłady pomagają opracować własny opis — każde sformułowanie wymaga odniesienia do rzeczywistych obserwacji.
Workbook jest dostępny w Premium autyzmwszkole.com za 10 zł miesięcznie, bez osobnego zakupu. Sprawdź zawartość i zasady dostępu. autyzmwszkole.com
Co zrobić na najbliższej lekcji?
Wybierz jedno pytanie, które uczniowie mogą sprawdzić. Pokaż plan, uzgodnij role i przygotuj więcej niż jeden sposób przedstawienia wyniku.
Po zajęciach zapytaj:
„Co pomogło ci zrobić swoją część? Co następnym razem warto zmienić?”
Dobry projekt pozostawia uczniowi doświadczenie wpływu: mój pomysł, pomiar lub pytanie miały znaczenie dla wspólnego wyniku. Właśnie o taki udział warto zadbać.
Źródła i materiały
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 11 marca 2026 r. — podstawy programowe, Dz.U. 2026 poz. 378.
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 12 marca 2026 r. — zmiana ramowych planów nauczania, Dz.U. 2026 poz. 380.
- IBE PIB: „Zaplanuj tydzień projektowy. Poradnik od nauczycieli dla nauczycieli” — materiał metodyczny uzupełniający przepisy.





