313755-R3L8T8D-650-y_cf741130

Bycie świadomym przypomina posiadanie włączonego światła w mózgu. Kiedy ono gaśnie, tracimy przytomność. Świadomość umożliwia kontrolowanie samych siebie oraz środowiska, dając nam większą zdolność panowania nad własnym zachowaniem.

Jak jednak wie każdy, kto kiedykolwiek stał na rogu ruchliwej ulicy w dużym mieście, wokół dzieje się całkiem sporo, a świadomość ma swoje ograniczenia. Ilość informacji dostępnych dla uwagi oraz ich treść definiują poziom świadomości, na jakim znajdujemy się w danej chwili, pisze Adam Cash specjalista od zaburzeń zachowania, uczenia się i rozwoju.

„Świadomość to stosunkowo płynne pojęcie. Wiemy, że istnieje, ale ciężko jest ją uchwycić. Moja świadomość przejawia się przez mój głos wewnętrzny i samoświadomość, moje otoczenie oraz moje doświadczenia. Mimo to na ogół nie jestem świadomy wielu reakcji ciała i procesów zachodzących w umyśle. Np. kiedy idę ulicą, zwykle nie słyszę bicia swojego serca, choć udaje mi się to, gdy tylko się skupię. Kiedy uświadomię sobie coś, co dotychczas pozostawało poza moją świadomością, wówczas koncentruję na tym uwagę.

Jednym z najlepszym sposobów na zrozumienie omawianego zagadnienia jest rozpatrywanie świadomości w kontekście jej braku. Śpiączka to stan skrajnego braku świadomości. Osoba pozostająca w tym stanie jest całkowicie wyłączona  z otaczającego ją świata. Czasami może być świadoma swoich myśli albo nawet zdawać sobie sprawę, że znajduje się w śpiączce. Jednak dla obserwatora z zewnątrz jest nieświadoma.

Kiedyś słyszałem, że idea wampirów i żywych trupów wzięła się ze średniowiecznych obserwacji zwłok. Nie wiem, dlaczego ludzie mieliby wykopywać ciała, a jednak to robili i czasem odkrywali, że włosy i paznokcie trupa nie przestawały rosnąć, a martwi wydawali głuchy jęk, gdy próbowano ich przesunąć. Dlaczego tak się działo?

Patrząc z naukowego punktu widzenia, włosy i paznokcie faktycznie rosną jeszcze krótki czas po śmierci, a rzekome jęki mogły być wynikiem uchodzenia przez struny głosowe resztek powietrza znajdujących się w klatce piersiowej. Średniowieczni rabusie grobów sądzili jednak, że zmiany te są wynikiem świadomych zachowań zmarłego, nie zaś naturalnych procesów fizjologicznych.

Chociaż świadomość jest procesem nader płynnym, naukowcy starali się zdefiniować ją poprzez określenie tzw. stanów, czyli poziomów uwagi ustalanych na podstawie zachowania i zdolności reagowania.

Próby takie pozwoliły opracować poniższe typy klasyfikacji stanów świadomości oraz metod jej definiowania:

  • Zwykła świadomość. Tym mianem określa się stan czuwania, reagowanie na otoczenie mową i zachowaniem, przy czym dopuszczalny zakres koncentracji i skupienia uwagi jest dość szeroki.
  • Zmieszanie – nietypowe myślenie, różniące się od zwykłego szybkością, jasnością i spójnością; wyraźny brak uwagi i dezorientacja, obniżona zdolność postrzegania otoczenia, łatwe uleganie rozproszeniu. Stan ten często nosi nazwę delirium (majaczenia).
  • Otępienie i senność – znacząco obniżony poziom działania umysłowego i fizycznego, utrudnione zachowanie czuwania; stymulacja wymaga dużo większych nakładów energii.
  • Śpiączka – zachowanie typowe dla snu; brak reakcji na bodźce zewnętrzne.
  • Subiektywne doświadczenie własnej świadomości. Czy kiedykolwiek zdarzyło ci się zapaść w marzenia senne i jednocześnie wiedzieć, że śnisz? Tak, była to świadomość tego, że śnisz. Świadomość własnej świadomości zakłada też zdolność stwierdzenia, czy jest się w stanie snu, czy czuwania.
  • Analiza własnych działań. Jedną z najważniejszych cech świadomości jest pośredniczenie w naszym zachowaniu. Czasami działamy impulsywnie i odruchowo, nie myśląc o tym, co robimy. Kiedy indziej postępujemy w sposób przemyślany. W tym ostatnim przypadku zachowanie poprzedza świadoma analiza wyników działania. Świadomość często bywa łączona z postępowaniem dobrowolnym oraz intencjonalnym. Jeśli więc widzimy osobę samodzielnie podejmującą działania na ogół uznajemy, że jest świadoma.
  • Pomiar aktywności elektrycznej mózgu. Świadomość może być także kontrolowana w sposób fizjologiczny. Jedną z metod jest obserwowanie zachowania. Obecna technika pozwala jednak także na zmierzenie aktywności samego mózgu. Służy do tego EEG (elektroencefalogram), czyli specjalne badanie umożliwiające pomiar „fal mózgowych”, a więc sprawdzające elektrofizjologiczną aktywność tego organu związaną z różnymi poziomami obserwowanej świadomości.

Antonio Damasio, neurolog i wykładowca neuropsychologii na University of Southern California, uważany przez wielu za największy autorytet w dziedzinie świadomości, twierdzi, że emocje, wrażenia oraz poczucie jaźni stanowią kwintesencję świadomości, którą określa mianem „filmu w filmie o życiu”. Opracowana przez tego naukowca klasyfikacja świadomości przedstawia się następująco:

  • świadomość protojaźni – świadomość stanów cielesnych i chwili obecnej („tu i teraz”);
  • świadomość jaźni właściwej – rozumiana jako „świadomość podstawowa”, na którą składa się m. in. poczucie „siebie” bądź „własnego ja” w chwili obecnej;
  • świadomość jaźni autobiograficznej – świadomość liniowego upływu czasu względem jaźni właściwej, zarówno w przeszłości, jak i w przyszłości” (Cash, 2014).

źródło: Adam Cash: „Psychologia dla bystrzaków”, HELION, Gliwice 2014 

Advertisements